Co to jest narracja i jakie są jej rodzaje?

Tak jak nie ma wiersza bez podmiotu lirycznego, tak nie ma opowieści bez narratora. Narrator (inaczej: podmiot narracyjny) to osoba, która opowiada przebieg wydarzeń w utworze. Może być bohaterem, ale nie musi. Istnieje wiele rodzajów narracji, którymi pisarze operują w zależności od tego, w jaki sposób chcą przedstawić daną historię. Jakie zatem można wyróżnić narracje i jakich narratorów czytelnik spotyka w utworach prozatorskich?

Narracja pierwszoosobowa

W narracji 1-osobowej narrator jest bohaterem, który opowiada przebieg wydarzeń ze swojej perspektywy w pierwszej osobie. Może stosować zarówno czas przeszły (byłem, powiedziałem), jak np. w Buszującym w zbożu J.D. Salingera, jak i czas teraźniejszy (jestem, mówię), jak chociażby w Igrzyskach śmierci S. Collins. Ta narracja często jest wykorzystywana, gdy autorom zależy na przybliżeniu przeszłości bohatera, jego myśli, uczuć i oceny świata. Czytelnikowi zazwyczaj łatwiej jest zżyć się z taką postacią. Perspektywa jednak jest ograniczona do doświadczeń narratora. Niekiedy narracja 1-osobowa może stanowić wyzwanie dla pisarza, zwłaszcza w przypadku, gdy charakter bohatera jest trudny i całkowicie odmienny od osobowości autora.

Przykład narracji 1-osobowej:

Spojrzałem na swoje blade dłonie. Zaczynało coś do mnie docierać. Ale wciąż mogłem się skupić tylko na tu i teraz. Właściwie niczego nie pamiętałem.

Jestem duchem? – pomyślałem.

– Jestem duchem? – zapytałem.

– Nie jesteś duchem – usłyszałem. – Tylko żywym trupem.

(fragment czarnej komedii Nie żyć, nie umierać)

Narracja trzecioosobowa

W narracji 3-osobowie narrator może, ale nie musi być bohaterem.  Narrator to albo „niewidzialny obserwator” wydarzeń spoza grupy postaci, albo częściej bohater. W każdym przypadku mamy do czynienia z narratorem zewnętrznym. Tu również może być zastosowany czas przeszły (był, powiedział), jak w każdemu znanym Harrym Potterze J.K. Rowling, lub też czas teraźniejszy (jest, mówi), jak np. w powieści Ł. Orbitowskiego Inna dusza. Narracja trzecioosobowa umożliwia przedstawienie myśli bohatera przy równoczesnym szerszym kontekście narracyjnym. Nieco dystansuje czytelnika do postaci, choć jednocześnie w budowie więzi pomaga mowa pozornie zależna (gdy monolog wewnętrzny bohatera miesza się z narracją). W narracji 3-osobowej łatwiej jest przeskakiwać w czasie czy dynamizować akcję.

Przykład narracji 3-osobowej:

Gustaw spojrzał na swoje blade dłonie. Zaczynało coś do niego docierać. Ale wciąż mógł się skupić tylko na tu i teraz. Właściwie niczego nie pamiętał.

Jestem duchem? – pomyślał.

– Jestem duchem? – zapytał.

– Nie jesteś duchem – usłyszał. – Tylko żywym trupem.

Narracja drugoosobowa

To bardzo rzadko stosowana narracja. To Ty stajesz się w niej głównym bohaterem. Narrator nieustannie zwraca się do Ciebie, angażując Cię w opowieść. Znanym przykładem jest powieść Jasne światła wielkiego miasta autorstwa J. McInerney’a.

Przykład narracji 2-osobowej:

Patrzysz na swoje blade dłonie. Coś zaczyna do ciebie docierać. Ale wciąż możesz się skupić tylko na tu i teraz. Właściwie niczego nie pamiętasz

Jestem duchem? – myślisz.

– Jestem duchem? – pytasz.

– Nie jesteś duchem – słyszysz. – Tylko żywym trupem.

Narrator wszechwiedzący i ograniczony

Znany podział narracji, poza formami osobowymi, rozgranicza narratora ze względu na wiedzę, jaką posiada. Wyróżnia się:

• narratora wszechwiedzącego – ma nieograniczoną wiedzę na temat całego świata przedstawionego, zna myśli bohaterów, przeszłość czy przyszłość, dzięki czemu może dawać pełny ogląd na fabułę;
• narratora ograniczonego – jego wiedza ogranicza się do konkretnego bohatera (lub kilku), z którym jest związany.

Narrator personalny i auktorialny

Podział na narratora ze względu na jego rolę w powieści przedstawił teoretyk literatury Franz Stanzel. Poza narratorem 1-osobowym, czyli uczestnikiem akcji, wyróżnił też dwa inne style:

• narrator personalny – kryje się za którymś z bohaterów, wie tyle, ile dana postać, nie jest w żaden sposób wyodrębniony jako postać narracyjna, pozwala natomiast widzieć świat oczami danego bohatera;
• narrator auktorialny – opowiada jako obserwator czy komentator, ale nie bierze udziału w akcji, często natomiast przedstawia własne myśli czy wtrąca dygresje; choć nie jest bohaterem opowieści, stanowi jednostkę osobową spoza fabuły.

Na czym polega narracja behawioralna?

Istnieje też coś takiego jak narracja behawioralna. W tym przypadku narrator ogranicza się do opisywania zewnętrznych działań, gestów, wypowiedzi i zachowań postaci, bez wnikania w ich myśli, uczucia czy wewnętrzne przeżycia. W ten sposób narracja skupia się wyłącznie na tym, co można zaobserwować z zewnątrz, podobnie jak w technice filmowej, gdzie widz obserwuje jedynie to, co postacie robią i mówią. Pierwsze skrzypce gra tutaj akcja i obiektywizm. Przykładem mogą być opowiadania Tadeusza Borowskiego z obozu koncentracyjnego z czasów II wojny światowej.

Choć w literaturze istnieje wyraźny podział na różne rodzaje narracji, pisarze często wyłamują się z ram, tworząc narracje mieszane. Mogą to być np. na przemian narracje w pierwszej i trzeciej osobie, jak to zrobił Jarosław Grzędowicz w serii Pan Lodowego Ogrodu, ale też Bolesław Prus w Lalce – w końcu możemy czytać zarówno pamiętnik subiekta pisany w 1. osobie przez Rzeckiego, jak i pozostałą część historii z perspektywy Wokulskiego. Często stosowana jest też narracja wieloosobowa – z perspektyw wielu bohaterów, zazwyczaj w 3. osobie. Ja zrobiłam tak w przypadku opowiadania Człowiek człowiekowi robotem. A Ty? Jakie typy narracji lubisz czytać najbardziej?

Polecam też artykuł: Jak pisać dialogi?