Co to jest stylizacja językowa?

Ze stylizacją językową spotykamy się w większości powieści, ale też na co dzień w mowie. Dzięki stylizacji języka wypowiedź może nabrać zupełnie nowe zabarwienie, które zmieni jej odbiór. Co to jest stylizacja językowa, jakie są jej rodzaje i przykłady oraz po co ją w ogóle stosować?

Czym jest stylizacja językowa?

Stylizacja językowa to celowe dostosowywanie języka do określonych potrzeb lub celów związanych z kontekstem kulturowym, społecznym, a zwłaszcza literackim. Polega na świadomym nadawaniu tekstowi lub wypowiedzi określonego stylu m.in. poprzez stosowanie różnorodnych środków stylistycznych w celu uzyskania konkretnego efektu komunikacyjnego, artystycznego lub emocjonalnego. Stylizując język, można odnieść się do jego warstwy składniowej, leksykalnej, morfologicznej czy też fonetycznej. Warto jednak pamiętać, że stylizacja językowa nie bierze się znikąd – zawsze naśladuje już powstały styl.

Rodzaje stylizacji językowej i przykłady

Istnieje kilka rodzajów stylizacji językowej, które znajdziesz poniżej. Do przykładów (z przymrużeniem oka) zastosowałam jedno zdanie, które zmieniłam pod każdy styl, baza to: Było mu smutno, bo jego dziewczyna wyszła bez niego i zostawiła go samego.

Archaizacja

Archaizacja polega na używaniu archaicznych form językowych, które wyszły z użycia w codziennym języku i są charakterystyczne dla danej epoki. Mogą wprowadzać patetyczny styl lub wręcz przeciwnie – groteskowy (jak u Witolda Gombrowicza w Trans-Atlantyku). Po archaizację sięgał zwłaszcza Henryk Sienkiewicz.
Przykład: Nachmurzył się i głowę na pierś schylił, gdyż tęskno mu było do tej, którą miłował, a która odeszła ledwie co.

Dialektyzacja

Dialektyzacja, czyli stylizacja gwarowa, obejmuje naśladowanie charakterystycznego sposobu mówienia lub pisania danego regionu. Polega na celowym wprowadzaniu do utworu, głównie do dialogów, elementów gwar ludowych (dialektyzmów). Dialektyzację znajdziemy w Chłopach Władysława Reymonta.
Przykład: Synek sie zrobił markotny, bo jego masno dziołcha, którą pszajał, poszła se lygnąć bez niego.

Stylizacja środowiskowa

Z pomocą stylizacji środowiskowej wprowadza się do tekstu różne formy językowe znane w danych grupach społecznych, co pomaga zachować realizm wypowiedzi. To często odniesienie do gwary młodzieżowej, więziennej lub też do grup zawodowych, takich jak prawnicy czy lekarze. Bolesław Prus stosował stylizację środowiskową w Lalce, by pokazać różnicę między różnymi grupami społecznymi.
Przykład: Poczuł się jak przegryw i zaczął przeglądać beznamiętnie fejsa. Masakra, że jego hotówa poszła na jakąś inbę bez niego.

Stylizacja biblijna

Odnosząca się oczywiście do Biblii stylizacja biblijna to stosowanie pełnych inwersji, symboliki, powtórzeń i frazeologii zdań, które często rozpoczynają się od spójników. To głównie formy pouczające, pełne morałów i jednocześnie uniwersalne. Styl biblijny został zastosowany np. w Kazaniach sejmowych Piotra Skargi.
Przykład: Słuchajcie, co wam powiem: ciężki smutek i niepokój czuje mąż, którego żona oddaliła się od niego, albowiem nie ma większej miłości niż małżeństwo prawe, które z prawdziwego uczucia się zrodziło.

Stylizacja humorystyczna

Jak łatwo się domyślić, stylizacja humorystyczna ma za zadanie rozbawić odbiorcę i wywołać uśmiech na jego twarzy poprzez komizm. To umiejętne dostosowanie do sytuacji odpowiedniej konstrukcji zdań, zabawnych zwrotów, form czy słów, które w połączeniu mogą wywołać śmiech. Można ją podzielić na parodię, groteskę, pastisz czy tranwestację (odmiana parodii). Mnóstwo autorów stosowało i stosuje stylizację humorystyczną; przykładem może być Żona modna lub Monachomachia Ignacego Krasickiego. Sprawdź też opowiadanie Cztery spojrzenia na ten sam poranek.
Przykład: Nie ma jego drugiej połówki. Poszła. I dobrze, kurde, niech się bawi tam, tańczy, kurde, może nawet niech się schleje, proszę bardzo. A on sobie poczeka grzecznie ze swoją drugą połówką, o imieniu Pół i nazwisku Litra, kurde.

Stylizacja patetyczna

Stylizacja patetyczna to świadome naśladowanie podniosłego tekstu, uroczystego i poważnego. Często stosuje archaizmy i może przypominać nieco stylizację biblijną. Pełna patetyzmu jest np. Oda do młodości Adama Mickiewicza.
Przykład: Rozpacz, którą czuł, rozdzierała jego serce na dwie części, on zaś miał wrażenie, że skończy niczym Werter, jeśli zaraz jej nie zobaczy. Poszła bowiem, jego femme fatale, poszła, zostawiając go samego, na wpół rozdartego.

Prozaizacja i poetyzacja

Te dwa pojęcia to przeciwieństwa. Poetyzacja (stylizacja poetycka) to nadanie cech poetyckich utworom prozatorskim, natomiast prozaizacja to nadanie cech prozatorskich utworom poetyckim. Stylizację poetycką stosował m.in. Bruno Schulz, pisząc niezwykle malowniczo i poetycko, z mnóstwem środków stylistycznych.
Przykład: On zaś niczym pojedynczy płatek śniegu samotny się czuje, nie mając obok swej pięknej jak poranna rosa wróżki, która zaczarowała go swym miękkim głosem, gdy tylko rozwarła wargi swe różane po raz pierwszy.

Indywidualizacja mowy

Indywidualizacja mowy odnosi się do sposobu wypowiadania się konkretnych postaci. Dzięki niej każdy bohater ma swój własny styl wypowiedzi, który rozróżnia go na tle innych. Przy okazji autor kreuje w ten sposób swoje postacie, nadając im indywidualne cechy. Pomagają w tym różne powiedzonka, wtrącenia czy stosowanie wyróżniającej się składni. Indywidualizację mowy można spotkać w niemal każdej powieści.
Przykład: Niedowierzanie, po prostu. Poszła, wyszła sobie, no, nie ma jej już, rozumiecie? A ja siedzę samotnie, bez niej, ot tak. No i co? No i nic. Co bym miał zrobić, no co?

Funkcje stylizacji językowej – po co ją stosować?

Stylizowanie języka może przynieść wiele korzyści zarówno dla piszącego, który pomaga sobie w ten sposób opisać świat przedstawiony, jak i dla czytelnika, który lepiej ten świat zrozumie. Ważne jednak, by wiedzieć, kiedy ją zastosować, nie ma bowiem nic gorszego niż nieumiejętna stylizacja, która może przynieść efekt przeciwny do zamierzonego.
Funkcje stylizacji językowej w tekstach to m.in.:

• wprowadzenie czytelnika w dane środowisko lub epokę,
• pomoc w budowaniu odpowiedniej atmosfery czy nastroju,
• przystosowanie się do cech danego gatunku literackiego,
• stworzenie unikalnego stylu danego twórcy,
• uzyskanie autentyczności dialogów,
• eksperymentowanie z językiem i oryginalność,
• pomoc w scharakteryzowaniu konkretnego bohatera.

Stylizację środowiskową starałam się użyć m.in. w czarnej komedii Nie żyć, nie umierać – zapraszam do przeczytania fragmentów!