Środki stylistyczne w wierszu – rodzaje, przykłady

W literaturze środki stylistyczne pełnią istotną rolę, o czym z pewnością przekonali się uczniowie w szkołach, analizujący na języku polskim teksty znanych autorów. To właśnie poprzez zastosowanie różnorodnych środków poetyckich pisarze wyrażają swoje myśli, uczucia oraz pomysły, nadając słowom nowe znaczenie i skłaniając czytelników do przemyśleń. Najczęściej operują nimi poeci. Dowiedz się więcej o środkach stylistycznych w wierszu!

Co to są środki stylistyczne?

Środki stylistyczne (inaczej poetyckie lub artystycznego wyrazu) to zabiegi językowe, które kształtują wypowiedź w określony sposób. Mają wywołać u odbiorcy zamierzony efekt i emocje, skłonić go do refleksji i zwrócić mu na coś uwagę. Środki stylistyczne są stosowane głównie przez pisarzy i poetów, choć i my na co dzień używamy ich w mowie, często nie zdając sobie z tego sprawy.

Jakie są funkcje środków stylistycznych?

Funkcje środków stylistycznych to przede wszystkim: wywołanie określonej reakcji lub emocji u odbiorcy, kreowanie rzeczywistości z pomocą odpowiednio ułożonych słów, podkreślenie konkretnego problemu czy kwestii, przekazywanie ukrytych znaczeń i budowanie różnych nastrojów u czytelnika. Zadaniem środków artystycznego wyrazu jest też pobudzenie wyobraźni poprzez ekspresję wypowiedzi oraz ogólne wzbogacenie treści, która ma skłaniać do różnych przemyśleń. Środki stylistyczne kreują ponadto styl autora i stanowią duże urozmaicenie językowe.

Rodzaje środków stylistycznych

Środki poetyckie dzielą się na różne rodzaje przez wzgląd na język i na to, w jaki sposób są zbudowane. Można wyróżnić następujące środki stylistyczne:

• słowotwórcze (morfologiczne) – skupiają się na budowie wyrazów, ich przekształceniach, np. zdrobnienie, zgrubienie, neologizm (nowo powstały wyraz);
• fonetyczne – są związane z brzmieniem słów i doznaniami słuchowymi, np. onomatopeje (wyrazy dźwiękonaśladowcze), instrumentacja głoskowa (nagromadzenie podobnie brzmiących wyrazów), aliteracja (powtarzanie głosek w słowach);
• leksykalne – dotyczą odpowiedniego doboru słów, które wywołują różne skojarzenia, np. epitet, metafora, personifikacja (przedstawienie w postaci osoby ludzkiej), eufemizm (złagodzenie słów poprzez zastosowanie innego wyrażenia), hiperbola (wyolbrzymienie), oksymoron (zestawienie kontrastowych wyrazów), porównanie;
• składniowe – są związane z budową zdania, np. celowo krótkie lub długie zdania, anafora (powtarzanie tego samego wyrazu na początku wersu), pytanie retoryczne, apostrofa (bezpośredni zwrot do kogoś lub czegoś), inwersja (świadoma zmiana szyku wyrazów), paralelizm składniowy (ciągi zdań o tej samej budowie);
• semantyczne (tropy stylistyczne) – zestawienie słów tworzących zupełnie nowe znaczenie, np. litota (osłabienie wydźwięku jakiegoś określenia), synekdocha (zastąpienie nazwy przedmiotu nazwą jego części, m.in. cztery kółka zamiast samochód), antropomorfizacja (przypisywanie ludzkich cech zwierzętom, przedmiotom), metonimia (zastąpienie nazwy przedmiotu, a dokładniej jego części całością, np. cały Kraków zamiast wszyscy mieszkańcy Krakowa), a także inne, wymienione już wcześniej środki stylistyczne, jak metafora, epitet czy hiperbola.

Środki stylistyczne w wierszu – przykłady

Najwięcej środków stylistycznych można znaleźć w poezji. Pamiętajmy jednak o tym, że i w prozie doszukamy się ich sporo, nie mówiąc już o pełnej refleksji prozie poetyckiej o charakterze liryczno-opisowym, która wręcz opływa w środki poetyckie.

Wiersze często są przepełnione różnymi zabiegami związanymi z językiem, stąd bywają niezrozumiałe lub różnie interpretowane. Pojawia się wówczas pytanie: „Co autor miał na myśli?”, można bowiem na różne sposoby zrozumieć metafory czy paralelizmy składniowe. Poniżej kilka prostych przykładów środków stylistycznych w wierszach mojego autorstwa.

Bez skazy
Z prawej kominy i dymu kłęby,
które to pożreć chcą atmosferę;
z lewej wieżowce ostrzą swe zęby,
pragnąc pochłaniać wciąż nowy teren.

Od tych straszydeł jest odgrodzona
piękna polanka z laskiem i rzeką;
żaden twór ludzki jej nie pokona,
gdyż ją Natura ma pod opieką.

Bo nowoczesność jest tylko gościem,
który to głodny wkracza do chaty,
myśląc o uczcie, nie zaś o poście.

Gdy gościnności w niej nadużyje,
spisze gospodarz gościa na straty –
kiedy go wygna, szybko odżyje.

Środki stylistyczne:

• kłęby chcą pożreć, wieżowce ostrzą zęby – animizacja (ożywienie), czyli nadanie cech istoty żywej;
• piękna polanka, twór ludzki – epitet, czyli wyraz określający rzeczownik;
• Bo nowoczesność jest tylko gościem (…), spisze gospodarz gościa na straty – metafora, czyli połączenie wyrazów, które dają nowe znaczenie; tu: ujęcie nowoczesności jako gościa, a Ziemi jako gospodarza;
• polanka, lasek – zdrobnienie;
• wieżowce ostrzą swe zęby – instrumentacja głoskowa (nagromadzenie wyrazów o podobnym brzmieniu) i poniekąd onomatopeja;
• twór ludzki – peryfraza, czyli omówienie (zastąpienie słowa “człowiek”).

Serce
Jedni w sercu mają miłość,
drugim tylko bije,
trzeci czują w nim zawiłość,
czwartym nieco gnije.

Piąty powie, że kołacze,
szósty je rozdaje,
siódmy, że do gardła skacze,
a ósmemu staje.

Tego w kitlu zaś uwodzi
wielka sieć naczynek.
Ostatniego już obchodzi
tylko czarny rynek.

Środki stylistyczne:

• paralelizm składniowy – podobna budowa wersów, które zaczynają się od wyliczeń;
• nieco gnije – litota, czyli osłabienie wydźwięku wyrażenia;
• serce do gardła skacze – frazeologizm, czyli metafora (pamiętajmy, że każdy związek frazeologiczny to metafora, ale nie każda metafora to związek frazeologiczny);
• ten w kitlu – synekdocha, czyli zastąpienie słowa lekarz (całość) charakterystyczną częścią ubioru (zamiana na część);
• od miłości do czarnego rynku – gradacja, czyli stopniowanie, od lekkiej miłości do przestępczego czarnego rynku;
• a ósmemu staje – niedopowiedzenie, czytelnik sam się domyśla, że chodzi o śmierć.

Marzenie płatka śniegu
Och, jak pięknie by to było,
gdybym trwać mógł chwilę dłużej,
gdyby mnie już nie ubyło,
lecz bym został w swej posturze…

Mógłbym spędzić czas tak miło,
leżąc sobie gdzieś na murze.
Może by mi się przyśniło,
że nie stopię się w swej skórze…

Unikalny, chociaż mały.
Jak tu być zauważonym?
Kto rozróżni me kryształy,
gdy podobnych mi miliony?

Środki stylistyczne:

• cały wiersz jest antropomorfizacją, bo wypowiada się płatek śniegu, który przedstawia swoje przemyślenia niczym człowiek, ma cechy ludzkie;
• Jak tu być zauważonym? – pytanie retoryczne, które nie wymaga odpowiedzi, a raczej skłania ku przemyśleniom;
• Och – wykrzyknik, wykrzyknienie;
• by to było, gdybym, gdyby, lecz bym, mógłbym – paralelizm składniowy, podobna budowa wersów poprzez zastosowanie trybu przypuszczającego;
• nie stopię się w swej skórze – aliteracja, powtórzenie głoski “s”.

Środki stylistyczne w mowie

Nie tylko poeci czy prozatorzy stosują środki stylistyczne. Na co dzień również ich używamy, choć może nawet nie zdajemy sobie z tego sprawy. Do dialogu często wkrada się hiperbola, czyli wyolbrzymianie zjawisk, które ma na celu na przykład podkreślenie naszej złości. Stosujemy też porównanie; kto choć raz nie użył stwierdzenia „Jesteś głupi jak but”, niech pierwszy rzuci kamień! Często operujemy zdrobnieniami (np. nieszczęsne pieniążki) i zgrubieniami (np. nochal, babsko), a także pytaniami retorycznymi (np. „Czy ja mówię po chińsku?”).

A Wy? Jakich środków stylistycznych używacie na co dzień?