Co to jest sonet? Budowa, rodzaje, przykłady

Sonet to jedna z najbardziej znanych i uznanych form poezji. Charakteryzuje się specyficzną budową i rymami, które sprawiają, że jest wyjątkowym wyzwaniem dla poetów. Czym jest sonet, jaka jest jego budowa i na jakie rodzaje się dzieli?

Sonet – definicja

Sonet to forma poezji, która wywodzi się z włoskiej tradycji literackiej, a jego korzenie sięgają XIII wieku. Pochodzi od słowa sonetto, co oznacza „małą piosenkę”. Choć za twórcę uważa się Giacoma da Lentiniego, poetę szkoły sycylijskiej, sonet został spopularyzowany przez włoskiego poetę Francesco Petrarkę, który napisał wiele tego typu wierszy poświęconych swojej ukochanej Laurze. Od tamtej pory sonet zyskał popularność; posługiwali się nim najbardziej znani poeci, m.in. Dante Alighieri i William Shakespeare.

Sonet z reguły posiada wyjątkowy układ językowy, wykorzystuje wiele środków stylistycznych i nieraz skupia swoją uwagę na nietypowej składni. Tym, co jednak głównie wyróżnia sonet, jest jego kunsztowna forma – to właściwie ona definiuje ten gatunek poezji. Nie ma tu miejsca na odstępstwa: bez odpowiedniej kompozycji strof i rozłożenia rymów nie można mówić o sonecie. Jaka jest więc jego budowa?

Budowa sonetu włoskiego

Sonet włoski (najbardziej popularny) składa się 14 wersów. Podzielony jest na dwie części: dwie czterowersowe strofy (tetrastychy) i dwie trzywersowe strofy (tercyny). Pierwsza część wprowadza temat, jest opisem lub narracją, a druga stanowi refleksję, podsumowanie, puentę. Co więcej, sonet posiada specyficzną strukturę rymową. Oktawa (pierwsze 8 wersów) rymuje się ABBA ABBA (lub ABBA CDDC), zaś w następnych sześciu wersach można zastosować różne schematy rymowe, takie jak CDC DCD, CDE CDE lub CCC DDD. Stworzenie sonetu z zachowaniem wszelkich zasad, w tym z odpowiednią rytmiką i liczbą sylab, nie jest łatwe, jednakże efekt zachwyca niejednego czytelnika.

Sonet angielski i francuski

Prócz włoskiego można się też spotkać z dwoma innymi rodzajami sonetu:
– sonet francuski – ma tę samą budowę co sonet włoski, jednak różni się układem rymów: ABBA ABBA CDC DEE. Graficznie kompozycja sonetu nie ulega zmianie, jednak układ rymów od początku sugerował odczytywanie ostatnich wersów jako czterowierszu (CDCD) i dwuwierszu (EE). To z niego wyodrębnił się sonet angielski. Sonet francuski często pisany był przez Mikołaja Sępa Szarzyńskiego.
– sonet angielski – składa się z trzech czterowierszy i jednego dwuwierszu (dystychu), zaś układ rymów rozkłada się następująco: ABAB CDCD EFEF GG. Tę formę wykorzystywał m.in. William Shakespeare, dlatego też nazywa się go czasem sonetem szekspirowskim.

Przykłady sonetów polskich

W Polsce sonety, po Morsztynie, pisał też Jan Kochanowski. Popularyzacja sonetu miała jednak miejsce za sprawą Adama Mickiewicza i jego dwóch cykli sonetowych: Sonetów krymskich oraz tzw. sonetów odeskich. Najpopularniejsze są Sonety krymskie, nieraz czytane w szkołach – to cykl 18 utworów, opisujących przeżycia i refleksje podczas podróży osamotnionego podmiotu lirycznego po obcym świecie. To piękne sonety, które obfitują w różnorodne środki stylistyczne i zaskakujące metafory. Ciekawym przykładem jest czwarty sonet z cyklu, czyli Burza.

Burza, Adam Mickiewicz – Sonety krymskie

Zdarto żagle, ster prysnął, ryk wód, szum zawiei, (A)
Głosy trwożnej gromady, pomp złowieszcze jęki, (B)
Ostatnie liny majtkom wyrwały się z ręki, (B)
Słońce krwawo zachodzi, z nim reszta nadziei. (A)

Wicher z tryumfem zawył. a na mokre góry (C)
Wznoszące się piętrami z morskiego odmętu (D)
Wstąpił genijusz śmierci i szedł do okrętu, (D)
Jak żołnierz szturmujący w połamane mury. (C)

Ci leżą na pół martwi, ów załamał dłonie, (E)
Ten w objęcia przyjaciół żegnając się pada, (F)
Ci modlą się przed śmiercią, aby śmierć odegnać. (G)

Jeden podróżny śledział w milczeniu na stronie (E)
I pomyślił: szczęśliwy, kto siły postrada, (F)
Albo modlić się umie, lub ma z kim się żegnać. (G)

Kolejnym polskim poetą piszącym sonety był Jan Andrzej Morsztyn, tworzący w XVII wieku. To czołowy przedstawiciel polskiego baroku. Wspaniałym sonetem Morsztyna jest Do trupa, czyli porównanie zakochanego mężczyzny do trupa. Konkluzja sonetu jest taka, że w lepszej sytuacji znajduje się zmarły, bo już nie cierpi, zaś nieszczęśliwie zakochany nadal musi się męczyć. Ups.

Do trupa, Jan Andrzej Morsztyn

Leżysz zabity i jam też zabity, (A)
Ty – strzałą śmierci, ja – strzałą miłości, (B)
Ty krwie, ja w sobie nie mam rumianości, (B)
Ty jawne świece, ja mam płomień skryty, (A)

Tyś na twarz suknem żałobnym nakryty, (A)
Jam zawarł zmysły w okropnej ciemności, (B)
Ty masz związane ręce, ja wolności (B)
Zbywszy mam rozum łańcuchem powity. (A)

Ty jednak milczysz, a mój język kwili, (C)
Ty nic nie czujesz, ja cierpię ból srodze, (D)
Tyś jak lód, a jam w piekielnej śreżodze. (D)

Ty się rozsypiesz prochem w małej chwili, (C)
Ja się nie mogę, stawszy się żywiołem (E)
Wiecznym mych ogniów, rozsypać popiołem. (E)

Moje sonety

Forma sonetu zaciekawiła mnie na tyle, że sama podjęłam niejedną próbę napisania takowego. Chyba nigdy nie udało mi się spełnić wszystkich warunków tej formy literackiej. Najbardziej zbliżony do tego jest sonet Otchłań, choć nieco kuleje tu podział na narrację i refleksję. Wszystkie sonety przeczytacie w zakładce Sonety.

Otchłań

Pewien młody człowiek, uciec chcąc od świata, (A)
wybrał się na plażę, patrząc w otchłań wody. (B)
Gdy już się zanurzył, czując smak ochłody, (B)
na dnie się ułożył, tonąc gdzieś w poświatach. (A)

I gdy tak spoczywał tam, przy morskich kwiatach, (A)
rady z samotności, ciszy i swobody, (B)
Wtem ktoś postanowił tak bez jego zgody (B)
na brzeg go wyłowić, ruszyć go po latach. (A)

Tamten już zapomniał, jak żyć pośród ludzi. (C)
Mokry, zły, zmęczony, jęknął jak w amoku: (D)
“Po coś mnie ratował? Po coś ty mnie zbudził?”. (C)

“Zamknąć się przed światem? Przed wszystkimi wokół? (D)
To nie rozwiązanie. Gdyś już się obudził, (C)
naucz się na nowo stawiać krok po kroku”. (D)