Jak wygląda budowa wiersza? Rodzaje, rymy, struktura, przykłady

Czy da się nauczyć pisać wiersze? Czy też to tylko kwestia wrodzonego talentu? Jak dla mnie odpowiedź jest jedna – każdy może napisać wiersz, po prostu niekoniecznie będzie on spełniać wszystkie „wymagania” tej formy poetyckiej. Choć i tutaj trudno o spisanie niepodważalnych zasad, które muszą zostać spełnione, by w ogóle mówić o wierszu. Poeta ma duże pole do popisu i nie musi stosować się do konkretnych wymagań. Mimo to liryka rządzi się swoimi prawami, o czym przekonał się każdy uczeń na języku polskim. Poniżej przedstawiam najważniejsze informacje związane z pojęciem wiersza.

Rodzaje wierszy

Jest kilka rodzajów wierszy:

• stroficzny – ma strofy,
• stychiczny – ciągły, bez strof,
• biały – bez rymów,
• rymowany – z rymami,
• sylabiczny – zgadza się liczba sylab w wersie,
• sylabotoniczny – prócz tej samy liczby sylab wiersz jest bardziej zrytmizowany (akcenty padają na te same sylaby),
• wolny – inaczej zwany zdaniowym, różna liczba sylab i długości wersów, zazwyczaj bez rymów.

W dzisiejszej poezji najczęściej stosuje się wiersze wolne. Można pomyśleć, że są najprostsze. Cóż, niekoniecznie – brak typowych dla wiersza elementów poeta musi nadrobić wyjątkową treścią choćby poprzez ciekawe środki stylistyczne i obrazowe opisy.

Budowa wiersza

Nie każdy wiersz składa się z tych samych elementów, jednak te najczęściej stosowane to:

• wersy – czyli linijki (bez tego akurat trudno o wiersz),
• strofy – często 4-wersowe, choć to absolutnie żaden wymóg,
• rymy – zazwyczaj na końcu wersów, ale też i w środku, co często stosuje się w przypadku wierszy białych,
• odpowiednia liczba sylab w wersie – najczęściej 8, 10, 11 i 13,
• średniówka – punkt podział wersu, np. 4-4, 5-5, 5-6, 7-6,
• rytm – odpowiednie rozłożenie akcentów.

Można by też rozpisać się o metryce w wierszach sylabotonicznych (jamby, trocheje, amfibrachy itp.), ale to już temat na inny artykuł. Tymczasem więcej o samej poezji przeczytasz w artykule: Co to jest poezja?.

Przykłady wierszy sylabicznych

Poniżej 3 przykłady fragmentów wierszy (to akurat moje teksty). Są bardziej sylabiczne niż sylabotoniczne. Poniższe fragmenty rozłożyłam na sylaby, dodałam średniówkę (|) i podkreśliłam akcenty.

Ośmiozgłoskowiec (Wyznanie ogrodnika)

Mu-szę przyz-nać | to do-bit-nie,

że nasz zwią-zek | już nie kwit-nie.

Gra-bisz so-bie | od mie-sią-ca.

Twym wią-zan-kom | nie ma koń-ca.

Dziesięciozgłoskowiec (Egoizm)

Szła Śmierć przez wios-kę. | Chcia-ła o-fia-ry.

W o-czy pa-trzy-ła | lu-dziom na dro-dze.

Ka-żdy u-cie-kał | w krzy-ku i trwo-dze.

Każ-dy pró-bo-wał | u-nik-nąć ka-ry.

Jedenastozgłoskowiec (Upiór bez kawy – ostatni wers inny, zgodnie z oryginałem, czyli Upiorem Adama Mickiewicza)

Ser-ce ko-ła-cze, | pierś wciąż lo-do-wa-ta,

ścię-ły się us-ta, | a o-czy są zja-wy.

Na świe-cie jesz-cze, | lecz już nie dla świata!

Cóż to za czło-wiek? | – Bez ka-wy.

Rymy w wierszu

Pozostała jeszcze kwestia rymów, czyli podobnie lub jednakowo brzmiących końcowych części wyrazów. Można je podzielić na kilka grup.

Podział ze względu na układ:

• parzyste – AABB,
• krzyżowe – ABAB,
• okalające – ABBA,
• monorymy – AAAA,
• nieregularne – rymy nie tworzą konkretnego układu.

Podział ze względu na akcent:

• męskie – akcent pada na ostatnią sylabę, są to po prostu jednosylabowe wyrazy,
• żeńskie – akcent pada na przedostatnią sylabę (czyli typowo w j. polskim).

Inne podziały rymów:

• gramatyczne – zgodność formy gramatycznej, np. byłem-myłem, twoje-moje (powinno się unikać tego typu rymów),
• niegramatyczne – różne części mowy lub inna forma, np. komórka-biurka, młody-wody,
• wewnętrzne – wewnątrz wersu,
• zewnętrzne – typowe, na końcu wersu,
• dokładne – identyczne głoski, np. mina-wina, kości-złości,
• niedokładne – skupiają się na podobieństwie brzmienia i tych samych samogłoskach, np. będzie-napięcie, plama-dana,
• banalne (częstochowskie) – oklepane rymy typu kocham-szlocham, ojczyzna-blizna.

Można tego wymienić dużo więcej, ale według mnie ten podstawowy podział w zupełności wystarczy. Poniżej przedstawiam kilka przykładów.

Rymy krzyżowe (Trupie rozmowy)

– Ale się staczam! Weź, daj mi w dziób, (A – męski)

bo się znów, stary, zalałem w trupa. (B – żeński)

– Sam sobie, Grzesiu, kopiesz swój grób. (A – męski)

– Mój kopał Marcin. Znów zgrywasz głupa… (B – żeński)

Rymy okalające (Fale)

Pewien chłopak w wielkim szale, (A – dokładny)

gdy pokłócił się z dziewczyną, (B – niedokładny)

wbiegł do morza i popłynął (B – niedokładny)

prosto w wielkie, groźne fale. (A – dokładny)

Rymy parzyste (Pieniądze szczęścia nie dają)

Żył raz pewien pan bogaty, (A – niegramatyczny)

co się stroił w drogie szaty. (A – niegramatyczny)

Złote nosił naszyjniki, (B – gramatyczny)

w domu srebrne miał stoliki. (B – gramatyczny)

Spróbuj sam napisać wiersz!

Mam nadzieję, że ten krótki opis przybliżył Wam nieco strukturę wiersza. Trzeba wybrać interesujący nas temat, zastanowić się nad liczbą sylab, układem rymów, strofami lub ich brakiem, a także zwrócić uwagę na rytmikę. UWAGA: nie każdy wiersz musi być idealny! Napisać wiersz sylabotoniczny to wielka sztuka. Można zacząć od samych rymów, bez tej samej liczby sylab, a gdy uda nam się z sylabami, wówczas można przejść do rozkładania akcentów. Nie zapominajmy też o środkach stylistycznych. Polecam artykuł: Jak napisać wiersz? Profesjonalny antyporadnik.

Jeśli tylko masz chęci, napisz wiersz i wyślij mi go do mnie, a chętnie udzielę Ci porad. Piszę też wiersze na zamówienie, czy to na urodziny, czy też inne okazje, a także spersonalizowane bajki rymowane. Zapraszam do kontaktu!