Jak wygląda budowa wiersza? Rodzaje, rymy, struktura, przykłady

Czy da się nauczyć pisać wiersze? Czy też to tylko kwestia wrodzonego talentu? Jak dla mnie odpowiedź jest jedna – każdy może napisać wiersz, po prostu niekoniecznie będzie on spełniać wszystkie „wymagania” tej formy poetyckiej. Choć i tutaj trudno o spisanie niepodważalnych zasad, które muszą zostać spełnione, by w ogóle mówić o wierszu. Poeta ma duże pole do popisu i nie musi stosować się do konkretnych wymagań. Mimo to liryka rządzi się swoimi prawami, o czym przekonał się każdy uczeń na języku polskim. Poniżej przedstawiam najważniejsze informacje związane z pojęciem wiersza.

Rodzaje wierszy

Jest kilka rodzajów wierszy:

• stroficzny – ma strofy,
• stychiczny – ciągły, bez strof,
• biały – bez rymów,
• rymowany – z rymami,
• sylabiczny – zgadza się liczba sylab w wersie,
• sylabotoniczny – prócz tej samy liczby sylab wiersz jest bardziej zrytmizowany (akcenty padają na te same sylaby),
• wolny – inaczej zwany zdaniowym, różna liczba sylab i długości wersów, zazwyczaj bez rymów.

W dzisiejszej poezji najczęściej stosuje się wiersze wolne. Można pomyśleć, że są najprostsze. Cóż, niekoniecznie – brak typowych dla wiersza elementów poeta musi nadrobić wyjątkową treścią choćby poprzez ciekawe środki stylistyczne i obrazowe opisy.

Budowa wiersza

Nie każdy wiersz składa się z tych samych elementów, jednak te najczęściej stosowane to:

• wersy – czyli linijki (bez tego akurat trudno o wiersz),
• strofy – często 4-wersowe, choć to absolutnie żaden wymóg,
• rymy – zazwyczaj na końcu wersów, ale też i w środku, co często stosuje się w przypadku wierszy białych,
• odpowiednia liczba sylab w wersie – najczęściej 8, 10, 11 i 13,
• średniówka – punkt podział wersu, np. 4-4, 5-5, 5-6, 7-6,
• rytm – odpowiednie rozłożenie akcentów.

Można by też rozpisać się o metryce w wierszach sylabotonicznych (jamby, trocheje, amfibrachy itp.), ale to już temat na inny artykuł. Tymczasem więcej o samej poezji przeczytasz w artykule: Co to jest poezja?.

Przykłady wierszy sylabicznych

Poniżej 3 przykłady fragmentów wierszy (to akurat moje teksty). Są bardziej sylabiczne niż sylabotoniczne. Poniższe fragmenty rozłożyłam na sylaby, dodałam średniówkę (|) i podkreśliłam akcenty.

Ośmiozgłoskowiec (Wyznanie ogrodnika)

Mu-szę przyz-nać | to do-bit-nie,

że nasz zwią-zek | już nie kwit-nie.

Gra-bisz so-bie | od mie-sią-ca.

Twym wią-zan-kom | nie ma koń-ca.

Dziesięciozgłoskowiec (Egoizm)

Szła Śmierć przez wios-kę. | Chcia-ła o-fia-ry.

W o-czy pa-trzy-ła | lu-dziom na dro-dze.

Ka-żdy u-cie-kał | w krzy-ku i trwo-dze.

Każ-dy pró-bo-wał | u-nik-nąć ka-ry.

Jedenastozgłoskowiec (Upiór bez kawy – ostatni wers inny, zgodnie z oryginałem, czyli Upiorem Adama Mickiewicza)

Ser-ce ko-ła-cze, | pierś wciąż lo-do-wa-ta,

ścię-ły się us-ta, | a o-czy są zja-wy.

Na świe-cie jesz-cze, | lecz już nie dla świata!

Cóż to za czło-wiek? | – Bez ka-wy.

Rymy w wierszu

Pozostała jeszcze kwestia rymów, czyli podobnie lub jednakowo brzmiących końcowych części wyrazów. Można je podzielić na kilka grup.

Podział ze względu na układ:

• parzyste – AABB,
• krzyżowe – ABAB,
• okalające – ABBA,
• monorymy – AAAA,
• nieregularne – rymy nie tworzą konkretnego układu.

Podział ze względu na akcent:

• męskie – akcent pada na ostatnią sylabę, są to po prostu jednosylabowe wyrazy,
• żeńskie – akcent pada na przedostatnią sylabę (czyli typowo w j. polskim).

Inne podziały rymów:

• gramatyczne – zgodność formy gramatycznej, np. byłem-myłem, twoje-moje (powinno się unikać tego typu rymów),
• niegramatyczne – różne części mowy lub inna forma, np. komórka-biurka, młody-wody,
• wewnętrzne – wewnątrz wersu,
• zewnętrzne – typowe, na końcu wersu,
• dokładne – identyczne głoski, np. mina-wina, kości-złości,
• niedokładne – skupiają się na podobieństwie brzmienia i tych samych samogłoskach, np. będzie-napięcie, plama-dana,
• banalne (częstochowskie) – oklepane rymy typu kocham-szlocham, ojczyzna-blizna.

Można tego wymienić dużo więcej, ale według mnie ten podstawowy podział w zupełności wystarczy. Poniżej przedstawiam kilka przykładów.

Rymy krzyżowe (Trupie rozmowy)

– Ale się staczam! Weź, daj mi w dziób, (A – męski)

bo się znów, stary, zalałem w trupa. (B – żeński)

– Sam sobie, Grzesiu, kopiesz swój grób. (A – męski)

– Mój kopał Marcin. Znów zgrywasz głupa… (B – żeński)

Rymy okalające (Fale)

Pewien chłopak w wielkim szale, (A – dokładny)

gdy pokłócił się z dziewczyną, (B – niedokładny)

wbiegł do morza i popłynął (B – niedokładny)

prosto w wielkie, groźne fale. (A – dokładny)

Rymy parzyste (Pieniądze szczęścia nie dają)

Żył raz pewien pan bogaty, (A – niegramatyczny)

co się stroił w drogie szaty. (A – niegramatyczny)

Złote nosił naszyjniki, (B – gramatyczny)

w domu srebrne miał stoliki. (B – gramatyczny)

Chcesz napisać wiersz?

Mam nadzieję, że ten krótki opis przybliżył Wam nieco strukturę wiersza. Trzeba wybrać interesujący nas temat, zastanowić się nad liczbą sylab, układem rymów, strofami lub ich brakiem, a także zwrócić uwagę na rytmikę. UWAGA: nie każdy wiersz musi być idealny! Napisać wiersz sylabotoniczny to wielka sztuka. Można zacząć od samych rymów, bez tej samej liczby sylab, a gdy uda nam się z sylabami, wówczas można przejść do rozkładania akcentów. Nie zapominajmy też o środkach stylistycznych. Polecam artykuł: Jak napisać wiersz? Profesjonalny antyporadnik.

Jeśli tylko masz chęci, napisz wiersz i wyślij mi go do mnie, a chętnie udzielę Ci porad. A może chcesz zamówić swój własny wiersz, czy to dla siebie, czy też jako unikalny prezent w formie życzeń dla kogoś bliskiego? Sprawdź ofertę wierszy na zamówienie!