Co to jest wiersz biały i wiersz wolny?

Wiersz nie musi się rymować. Nie zawsze musi mieć nawet regularny rytm czy wersy o tej samej długości. Mowa tu o wierszach wolnych i białych. Obie formy odchodzą od tradycyjnej poezji rymowanej. Przyjrzyjmy się, w jaki sposób to robią i czym różnią się od siebie nawzajem.

Wiersz biały – co to jest?

Wiersz biały to wiersz pozbawiony rymów, a dokładniej rymów w klauzulach, czyli na końcach wersów.

Co ważne, wiersz biały zazwyczaj zachowuje swoją regularność. Poeta może nie użyć rymów, a jednocześnie zachować określoną liczbę sylab w wersach, regularny układ akcentów czy charakterystyczny rytm. Innymi słowy: z jednego elementu konstrukcji – rymu – rezygnujemy, ale pozostałe zasady mogą nadal obowiązywać, tak jak w klasycznym sylabicznym wierszu rymowanym.

Przykłady wiersza białego

W literaturze polskiej jednym z najważniejszych momentów w historii tej formy jest Odprawa posłów greckich Jana Kochanowskiego. W dramacie tym poeta po raz pierwszy w polskiej literaturze zastosował wiersz biały, nawiązując do antycznych wzorców poetyckich.

Mimo to utwór ma wyraźnie zorganizowaną warstwę rytmiczną. Kochanowski świadomie zrezygnował z rymowania, żeby zbliżyć polski tekst do charakteru antycznego dramatu. Oto fragment:

Bóg mój. Nie ufa swej sprawiedliwości,
Kto złotemu mówić od siebie rzecz każe.
Lecz i to człowiek małego baczenia,
Który na zgubę rzeczypospolitej
Podarki bierze, jakoby sam tylko
W cale miał zostać, kiedy wszytko zginie.
źródło: Wolne Lektury

W tym fragmencie wiersza nie pojawiają się regularne rymy na końcach wersów, ale tekst nadal zachowuje wyraźny rytm i uporządkowaną budowę – po 11 sylab w każdym wersie.

Warto też wiedzieć, w całym utworze Kochanowski zastosował wiersz biały w dialogach postaci, przybliżając je w ten sposób do tekstu mówionego, jednak tradycyjne rymy zachował w pieśniach chóralnych.

Inne wiersze białe:

• Tadeusz Różewicz – Moja poezja
• Zbigniew Rossa – Czajnik
• Krzysztof Opaliński – Satyry

Sprawdź też: Jak wygląda budowa wiersza?

Wiersz wolny – co to jest?

Wiersz wolny to utwór, który nie przestrzega klasycznych schematów budowy wersów.

Tutaj poeta ma znacznie więcej swobody. Nie musi pilnować, żeby każdy wers miał taką samą liczbę sylab. Nie musi też zachowywać regularnego układu akcentów czy określonego metrum. Czasem mówi się o tym wierszu jako o utworze wolnym od zasad.

Jeden wers może być bardzo krótki, np. zawierać tylko jedno słowo, a kolejny już znacznie dłuższy. Długość wersu może zależeć od rytmu wypowiedzi, znaczenia konkretnego słowa, emocji, pauzy, sposobu mówienia albo po prostu zamierzonego efektu wizualnego. Tutaj sam podział na wersy staje się środkiem artystycznym.

Najważniejsze cechy wiersza wolnego:

• brak określonego schematu rymów;
• rytm, jeśli w ogóle występuje, jest oparty na intonacji – wynika z układu zdań, pauz czy powtórzeń;
• swoboda składniowa – poeta może stosować pełne zdania lub pojedyncze słowa;
• podobieństwo do tekstu mówionego;
• zróżnicowana budowa stroficzna – strofy mogą, ale nie muszą występować.

Wiersz wolny a poezja XX wieku

Znaczącym etapem rozwoju wiersza wolnego była Młoda Polska – po tę formę sięgał między innymi Jan Kasprowicz w swoich Hymnach. Prawdziwy rozkwit przyniosło jednak dwudziestolecie międzywojenne. Szczególne znaczenie miała tutaj Awangarda Krakowska, działająca w latach 20. XX wieku i skupiona wokół czasopisma „Zwrotnica”. Jej twórcy chcieli zerwać z tradycyjnym sposobem pisania poezji i stworzyć język odpowiadający nowoczesnemu światu – miastu, technice i szybko zmieniającej się rzeczywistości.

Przykłady wiersza wolnego

Znanym przykładem jest Ocalony Tadeusza Różewicza. Początek utworu brzmi:

Mam dwadzieścia cztery lata
Ocalałem
Prowadzony na rzeź.
źródło: poezja.org

Już tutaj widać, jak działa wiersz wolny. Kolejne wersy nie mają tej samej długości i nie tworzą regularnego schematu rytmicznego. Różewicz rozdziela krótkie frazy tak, aby każda z nich wybrzmiała osobno.

Ten sposób zapisu ma znaczenie dla interpretacji. Gdyby cały fragment zapisać jako jeden akapit, część napięcia po prostu by zniknęła. To, że „ocalałem” staje się osobnym wersem, sprawia, że słowo zostaje mocniej wyeksponowane.

Inne wiersze wolne:

• Julian Przyboś – Na kołach
• Miron Białoszewski – Zapadnięcie pociągnięcie
• Józef Czechowicz – Śmierć
• Leopold Staff – Podwaliny

Wiersz wolny a wiersz biały

Najłatwiej zapamiętać różnicę, patrząc na to, z czego właściwie rezygnuje poeta. W wierszu białym – tylko z rymów, natomiast w wierszu wolnym dodatkowo z klasycznego sposobu organizowania wersów oraz z regularnego rytmu.

Wiersz biały i wolny nie zawsze muszą się wzajemnie wykluczać. Wiersz wolny może zawierać pojedyncze, nieregularne rymy, a jeśli jest ich pozbawiony, może być jednocześnie wierszem wolnym i białym.

Więcej o wierszach przeczytasz też we wpisie o tym, co to jest poezja.