Prawa autora książki – co chroni prawo autorskie?

Jeśli piszesz książkę albo dopiero się do tego przymierzasz, prędzej czy później trafisz na pojęcie praw autorskich. Czy wiesz, że zanim książka trafi do wydawnictwa, a tym bardziej do księgarni, już masz do niej konkretne prawa? I wbrew pozorom nie zaczynają się one w chwili podpisania umowy ani wydania tekstu drukiem. Dowiedz się więcej na temat praw autorskich do książki!

Czym jest utwór w prawie autorskim?

Zacznijmy od podstaw. Prawo autorskie chroni utwór, czyli każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci. A prościej? Oryginalny tekst stworzony przez człowieka.

Chroniony jest sposób wyrażenia utworu, a nie sam pomysł. Nie da się zastrzec idei np. powieści młodzieżowej o dorastaniu albo kryminału w małym miasteczku, ale już konkretną fabułę, język, konstrukcję bohaterów i narrację – jak najbardziej.

Od kiedy książka jest chroniona prawem autorskim?

Książka (a nawet jej fragment) jest chroniona od momentu ustalenia utworu, czyli wtedy, gdy choć jedna osoba poza autorem może się z nim zapoznać.

Co to tak właściwie oznacza?

• recytujesz komuś swój wiersz → jest chroniony,
• wysyłasz rozdział redaktorowi → jest chroniony,
• pokazujesz fragment znajomej osobie → jest chroniony.

Nie trzeba wydawać książki, rejestrować utworu czy opatrywać go notą copyright. Prawo autorskie działa automatycznie. Przy okazji: nota copyrightowa wiąże się z prawem amerykańskim i w Polsce nie ma skutku prawnego w sensie tworzenia ochrony.

Czy prawa autorskie trzeba „uzyskać”?

Krótka odpowiedź: nie.

Prawa autorskie powstają z mocy prawa, w chwili stworzenia i ustalenia utworu. Autor nie składa żadnych wniosków, nie podpisuje formularzy, nie nabywa praw w urzędzie. Jeśli jesteś twórcą tekstu, to Ty jesteś podmiotem praw autorskich. Koniec, kropka!

Co NIE jest chronione prawem autorskim?

Prawo autorskie nie chroni:

• idei i pomysłów,
• schematów fabularnych,
• procedur i metod działania,
• odkryć i faktów,
• prostych informacji.

Dlatego możesz napisać książkę o wampirach, drugiej wojnie światowej, robotach humanoidalnych czy morderstwie w Krakowie, nawet jeśli ktoś wcześniej zrobił to przed Tobą. Liczy się konkretna realizacja, nie temat.

Jakie są prawa autorskie autora książki?

Prawa autorskie dzielą się na dwie podstawowe kategorie: osobiste i majątkowe.

Autorskie prawa osobiste, czyli nierozerwalna więź autora z książką

Autorskie prawa osobiste chronią relację autora z utworem. Są niezbywalne i bezterminowe. Nie da się ich sprzedać ani oddać.

Należą do nich m.in.:

• prawo do autorstwa (bycia uznanym za twórcę),
• prawo do oznaczenia książki nazwiskiem lub pseudonimem albo do publikacji anonimowej,
• prawo do integralności utworu (ochrona przed zniekształceniem treści),
• prawo do decydowania o pierwszym udostępnieniu książki.

Nawet jeśli autor podpisze umowę z wydawcą, te prawa zawsze pozostają przy nim. Można ustalić sposób ich wykonywania, ale nie można się ich zrzec.

Autorskie prawa majątkowe – na czym autor może zarabiać

Autorskie prawa majątkowe dają autorowi wyłączne prawo do korzystania z utworu, rozporządzania nim i czerpania z niego wynagrodzenia. To właśnie te prawa są przedmiotem umów z wydawcami. Można je przenieść (sprzedać) albo udzielić licencji (czasowo „wypożyczyć”).

Co do zasady prawa majątkowe wygasają 70 lat po śmierci autora, a potem książka trafia do domeny publicznej. Warto jednak pamiętać, że prawa osobiste nie wygasają nigdy.

Czy prawa wydawnicze to to samo co prawa autorskie?

Otóż nie.

Prawa autorskie wynikają z ustawy i przysługują twórcy. Prawa wydawnicze to natomiast potoczne określenie uprawnień, które wydawca otrzymuje na podstawie umowy (najczęściej dotyczą praw majątkowych).

Wydawca nie ma praw do książki sam z siebie. Ma je tylko w takim zakresie, w jakim autor mu je przekazał albo licencjonował.

Kiedy autor nie ma pełnej kontroli?

Są sytuacje, w których autor nie zachowuje praw majątkowych do swojego tekstu. Najczęstsza z nich to tzw. utwór pracowniczy.

Jeśli książka (lub jej część) powstała:

• w ramach stosunku pracy,
• w ramach obowiązków służbowych,

to co do zasady prawa majątkowe przysługują pracodawcy. To istotne zwłaszcza dla dziennikarzy, redaktorów i autorów tworzących na etacie.

Tytuł książki a prawo autorskie

Nie każdy tytuł jest chroniony prawem autorskim. Ochrona przysługuje tylko wtedy, gdy tytuł ma samodzielną wartość twórczą.
Proste, ogólne tytuły zwykle nie spełniają tego warunku. Bardziej oryginalne – już tak. Jeśli tytuł nie jest utworem, można go chronić na innych podstawach, np. jako znak towarowy albo na gruncie zwalczania nieuczciwej konkurencji.

Inspiracja, plagiat i prawo cytatu

Inspiracja jest dozwolona. Plagiat nie. Można czerpać z:

• motywów,
• konwencji,
• ogólnych pomysłów,
• stylu epoki czy gatunku.

Nie wolno natomiast przejmować cudzych twórczych elementów i przedstawiać ich jako własnych. Prawo cytatu pozwala na przytaczanie fragmentów cudzych utworów, ale tylko w określonych celach (np. analizy, polemiki) i z zachowaniem źródła.

Choć każdy autor – debiutant, rasowy pisarz lub początkujący – powinien znać prawa autorskie, trzeba pamiętać, że to dopiero część wydawniczej przygody. Prawdziwe decyzje zapadają dopiero przy umowie z wydawcą: przy polach eksploatacji, wynagrodzeniu, licencji i przenoszeniu praw.

Sprawdź też wpisy o umowie wydawniczej oraz o tym, jak wydać książkę w Polsce.