Motyw śmierci w literaturze – przykłady, funkcje

Motyw śmierci to jeden z najbardziej uniwersalnych i wielowymiarowych tematów literatury. Śmierć jest nieodłącznym elementem życia każdego człowieka i każdy, chcąc nie chcąc, nieustannie do niej dąży. Mimo jej powszechności wywołuje silne emocje, bo w końcu jest czymś ostatecznym i niweczącym nadzieję, nie ma od niej odwrotu. Nic dziwnego, że pisarze i poeci bardzo często odnosili się do niej w swoich utworach. Motyw śmierci stanowi także przedmiot badań tanatologii – nauki, która zgłębia zjawiska związane z końcem życia, proces żałoby oraz sposoby radzenia sobie z utratą. Jak podchodzono do śmierci na przestrzeni różnych epok literackich i jaką rolę odgrywał ten motyw w literaturze?

Jakie formy przybiera śmierć w literaturze?

• Śmierć fizyczna – realistyczne opisy umierania (np. Jądro ciemności Josepha Conrada).
• Śmierć w obliczu niewyobrażalnego okrucieństwa – związana zwłaszcza z wojną (np. Inny świat Gustawa Herlinga-Grudzińskiego).
• Śmierć symboliczna – duchowe odrodzenie, koniec pewnego etapu życia (np. przemiana Raskolnikowa w Zbrodni i karze Fiodora Dostojewskiego).
• Śmierć społeczna – wykluczenie, zapomnienie (np. Proces Franza Kafki).
• Śmierć jako postać – uosobiona, wchodząca w dialog z bohaterami (np. Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią).
• Śmierć jako zaskakujący element fabuły – np. w powieściach kryminalnych czy horrorach (powieści A. Christie czy S. Kinga).

Funkcja motywu śmierci w literaturze

• Przypomina o ulotności życia i zmusza do zadawania pytań o sens istnienia.
• Pomaga oswoić temat umierania i złagodzić lęk przed przemijaniem.
• Pozwala przeżyć katharsis, czyli oczyszczenie emocjonalne poprzez literackie doświadczenie śmierci.
• Kształtuje postawy moralne, ukazując konsekwencje czynów bohaterów.
• Uczy empatii, konfrontując czytelnika z bólem straty i żałoby.

Motyw śmierci w mitologii

W mitologii greckiej śmierć była nieodłącznym elementem ludzkiego losu, często personifikowanym przez bóstwa i przedstawianym w licznych opowieściach. Tanatos, syn Nyks (Nocy) i Tartata oraz brat bliźniaczy Hypnosa (boga snu), symbolizował łagodną śmierć, która przychodziła niespodziewanie, odcinając pukiel włosów umierającego, aby uwolnić jego duszę. W sztuce zazwyczaj był przedstawiany jako młodzieniec z czarnymi skrzydłami, ze zgaszoną i odwróconą pochodnią w ręce. Warto wspomnieć również o Morosie, czyli bogu zagłady i przeznaczenia, który był na odmianę uosobieniem gwałtownej śmierci.

Przykładem opowieści z motywem śmierci jest mit o Syzyfie, który próbował oszukać śmierć dwukrotnie: uwięził Tanatosa, przez co na ziemi ludzie przestali umierać, a także przekonał Hadesa, by pozwolił mu powrócić do świata żywych. Za swoje przewinienia został skazany na wieczną karę wtaczania głazu pod górę w Tartarze. Natomiast mit o Orfeuszu i Eurydyce ukazuje próbę przezwyciężenia śmierci z miłości, kiedy to Orfeusz udaje się do Hadesu po swoją zmarłą ukochaną. Hades postawił warunek, że Orfeusz nie może się obejrzeć za siebie w drodze powrotnej, ten jednak targany wątpliwościami i w obawie przed oszustwem nie dotrzymał słowa. Eurydyka zamieniła się w kamień, przez co utracił ją na zawsze. Mit podkreśla, że śmierć jest ostateczna i nieuchronna.

Motyw śmierci w Biblii

W Biblii motyw śmierci pojawia się jako konsekwencja grzechu pierworodnego popełnionego przez Adama i Ewę, którzy nieposłuszeństwem wobec Boga sprowadzili śmierć na ludzkość. Pierwszym zabójstwem opisanym w Piśmie Świętym jest bratobójstwo Kaina, który z zawiści zabił swojego brata Abla. Śmierć Jezusa Chrystusa na krzyżu stanowi centralny punkt Nowego Testamentu, symbolizując ofiarę za grzechy ludzkości i otwierając drogę do zmartwychwstania oraz życia wiecznego.

Warto też wspomnieć o wskrzeszeniu Łazarza przez Jezusa, czyli cudzie opisanym w Ewangelii św. Jana. Jezus pokazał, że ma władzę nad śmiercią i może przywrócić życie, a każdy, kto w Niego wierzy, nie umrze na wieki. Wskrzeszenie Łazarza ma zachęcać wszystkich do refleksji nad swoją wiarą i nad tym, że śmierć to nie koniec, a początek. Biblia ukazuje zatem śmierć zarówno jako nieuniknioną część ludzkiego doświadczenia, jak i przejście do nowego życia i nadzieję na wieczne zbawienie.

Śmierć w literaturze – epoki i przykłady

Motyw śmierci w literaturze ewoluował na przestrzeni wieków, odzwierciedlając zmieniające się postawy społeczne, filozoficzne i religijne. Jak zmieniał się w kontekście poszczególnych epok literackich?

Antyk – śmierć jako nieunikniony los

W literaturze starożytnej śmierć była postrzegana jako nieodłączny element ludzkiego życia, często związany z przeznaczeniem i wolą bogów. Bohaterowie eposów akceptowali śmierć jako część swojego losu, dążąc do zdobycia chwały i nieśmiertelności w pamięci potomnych. Tragedie antyczne ukazywały śmierć jako konsekwencję nieuchronnego przeznaczenia, podkreślały kruchość ludzkiego istnienia wobec sił wyższych.

W Iliadzie Homera śmierć jest wszechobecna, a bohaterowie – Achilles czy Hektor – świadomie ryzykują życie, aby zdobyć wieczną sławę. Ich postawa odzwierciedla przekonanie, że chwalebna śmierć na polu bitwy zapewnia nieśmiertelność w pamięci potomnych. Innym przykładem jest Antygona Sofoklesa, gdzie tytułowa bohaterka wybiera śmierć, aby dochować wierności prawom boskim, i przeciwstawia się władzy świeckiej.

Motyw śmierci w średniowieczu – memento mori i danse macabre

Dlaczego w średniowieczu motyw śmierci był tak popularny? Ponieważ śmierć odzwierciedlała powszechną obecność epidemii, wojen i krótkiego życia. Literatura tego okresu często przedstawiała śmierć jako przejście do życia wiecznego (na co wpływ miał teocentryzm), a nieuniknioność śmierci miała skłaniać do refleksji nad moralnością i przygotowaniem do życia pośmiertnego. Popularny był zwrot memento mori (pamiętaj o śmierci), czyli częste słowa powitania i pożegnania, które miały przypominać, że nie da się uniknąć śmierci. Równie ważny w średniowieczu był motyw danse macabre, czyli alegoryczny taniec śmierci z ludźmi z różnych stanów społecznych. Danse macabre miał wyrażać równość wszystkich w obliczu śmierci.

Motyw danse macabre w sztuce

Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią to przykład utworu, w którym śmierć w postaci kobiety przypomina o marności dóbr doczesnych i nieuchronności końca. Pokazanie jej jako sprawiedliwej i nieliczącej się z czyjąś pozycją społeczną miał być pewnego rodzaju pocieszeniem. Innym przykładem tekstu średniowiecznego z motywem śmierci jest Boska komedia Dantego Alighieri, gdzie autor opisuje podróż przez zaświaty, ukazując konsekwencje ludzkich czynów po śmierci. Natomiast w Pieśni o Rolandzie śmierć głównego bohatera przedstawiona jest jako chwalebne przejście do wieczności, z podkreśleniem ideałów rycerskich, chrześcijańskich wartości i wiary w życie pozagrobowe.

Renesans – refleksja nad kruchością życia

Renesans (XVI/XVII wiek) powrócił do zainteresowania człowiekiem i życiem doczesnym, jednak świadomość przemijania nadal była istotnym motywem literackim. Przestała być jednak motywem przewodnim i pewnym ostrzeżeniem czy „straszakiem” – stała się raczej częścią szerszej dyskusji o sensie ludzkiej egzystencji. Twórcy tego okresu w swoich utworach temat śmierci łączyli z refleksją nad kruchością ludzkiego życia i nieuchronnością przemijania.

Najbardziej reprezentatywnym przykładem motywu śmierci w renesansie są Treny Jana Kochanowskiego. Tragiczna i niespodziewana śmierć ukochanej córki Urszulki stała się pretekstem do głębokiej refleksji nad sensem życia, bezduszności umierania i ludzkiego cierpienia, ale też samej wiary. Podmiot liryczny nie mógł pogodzić się z tym, że jego ukochane dziecko nie żyje, traktował to jako zaprzeczenie boskich praw i zaburzenie porządku. Przechodził nawet kryzys wiary i nie mógł zaznać pocieszenia.

W Hamlecie Williama Szekspira tytułowy bohater po śmierci ojca rozważał istotę bytu i nieuchronność umierania, zadając czaszce błazna słynne pytanie: „Być albo nie być”. Bohater zastanawiał się nad samobójstwem, choć nie był pewien, czy tak prostym środkiem uwolni się od marności swojej egzystencji. Zadawał pytania o sens życia i rozmyślał nad tym, że każdy, cokolwiek by nie osiągnął, i tak zostanie zredukowany do prochu.

Barok – marność i brzydota

Barok (XVII wiek) charakteryzował się intensywnym zainteresowaniem tematyką przemijania i marności świata. Wszechobecny był motyw vanitas (marność) – przypominał o nietrwałości dóbr materialnych i ulotności życia. W tej epoce królowała też brzydota, czyli kategoria estetyczna, która negowała wszystko, co piękne lub wartościowe. Objawiała się m.in. przedstawianiem ludzkiego ciało w odpychający sposób, miała szokować, ale też wzbudzać refleksję. W baroku często przedstawiano ludzi zmarłych w stanie rozkładu, z poważnymi, stężałymi twarzami, a popularność zdobywały portrety trumienne. Śmierć była czymś naturalnym i oczywistym, ale i nadzieją na życie wieczne.

• W wierszu Daniela Naborowskiego Krótkość żywota autor porównuje życie ludzkie do cienia, blasku czy dymu, czyli czegoś bardzo ulotnego. Podmiot liryczny zwraca się do czytelnika, by uświadomił sobie, że jego życie jest jedynie mgnieniem wobec wieczności.
• W sonecie Do trupa Jana Andrzeja Morsztyna zakochany podmiot lityczny porównuje się ze zwłokami, szukając podobieństw między śmiercią a miłością. W puencie poeta zaskakuje wnioskiem, że trup ma się lepiej niż żyjący zakochany.
• Józef Baka w zbiorze wierszy Uwagi śmierci niechybnej podkreśla, że każdy umrze. Kieruje swoje utwory poprzez apostrofy (bezpośrednie zwroty) do różnych grup społecznych. Przykładowo w wierszu Uwaga damom woła do pań zbyt pochłoniętych dbaniem o swój wygląd: „Ej, boginie, wszystko zginie!”. Podkreśla w ten sposób, że śmierć jest ślepa na modę.

Romantyzm – śmierć jako wyraz buntu i ucieczki

Romantyzm, przypadający na przełom XVIII i XIX wieku, wprowadził nowe spojrzenie na śmierć, łącząc ją z emocjonalnością, indywidualizmem i buntem przeciwko normom społecznym. Śmierć stała się symbolem ucieczki od cierpienia, niespełnionej miłości czy niesprawiedliwości świata. Bohaterowie romantyczni często wybierali samobójstwo jako formę protestu lub ostatecznego wyzwolenia.

• W Cierpieniach młodego Wertera Johanna Wolfganga von Goethego pełen wrażliwości tytułowy bohater, który nie może znieść bólu niespełnionej miłości z ukochaną Lottą, decyduje się na samobójstwo, strzelając sobie w głowę. To dla niego forma ucieczki przed cierpieniem, odrzucenie trudnej do zniesienia rzeczywistości i ostateczna negacja, charakterystyczna dla ducha romantyzmu.
• Podobny wątek występuje w Dziadach cz. IV Adama Mickiewicza. Gustaw zakochuje się w Maryli, jednak jego miłość pozostaje nieodwzajemniona, gdyż ukochana wybiera małżeństwo z innym mężczyzną, kierując się względami materialnymi. To odrzucenie pogrąża bohatera w głębokiej rozpaczy, prowadzi do obłędu i ostatecznie do odebrania sobie życia.​ Jednak występuje tu dodatkowo motyw śmierci jako metafory przemiany. Postać Gustawa, który po samobójczej śmierci przemienia się w Konrada, symbolizuje duchowe odrodzenie i ewolucję bohatera.
• W Konradzie Wallenrodzie Mickiewicza bohater, świadomy konieczności poświęcenia własnego życia dla dobra ojczyzny, decyduje się na samobójstwo po dokonaniu zdrady Zakonu Krzyżackiego. Jego śmierć jest aktem metamorfozy z rycerza na zdrajcę w oczach wroga, ale jednocześnie bohatera narodowego w oczach rodaków. Śmierć występuje tu jako przemiana i najwyższe poświęcenie.

Stanisław Grocholski, Śmierć sieroty, 1884

Pozytywizm – realistyczne ukazanie śmierci

​W literaturze pozytywizmu (dryga połowa XIX wieku) motyw śmierci przedstawiano w sposób realistyczny, koncentrując się na jej obecności w codziennym życiu, zwłaszcza w kontekście trudnych warunków społecznych i ekonomicznych. Autorzy ukazywali śmierć jako wynik biedoty, chorób czy braku dostępu do odpowiedniej opieki medycznej. Podkreślano niesprawiedliwość społeczną i potrzebę reform. Dużą rolę odgrywał tu naturalizm, czyli kierunek artystyczny, w którym człowieka traktowano jako osobę biologiczną. Jego głównym celem było wierne, niemal fotograficzne odzwierciedlenie rzeczywistości, często poprzez ukazywanie brutalnych aspektów życia, takich jak bieda, choroby czy instynkty ludzkie, a także śmierć.

Przykładem powieści z wątkiem śmierci jest Janko Muzykant Henryka Sienkiewicza. Tytułowy bohater, utalentowany, chorowity chłopiec z biednej rodziny, zostaje przyłapany na próbie zabrania skrzypiec należących do dziedzica. W wyniku oskarżenia o kradzież zostaje wychłostany, a przez to po trzech dniach umiera. Historia ta ukazuje brutalność systemu społecznego i brak zrozumienia dla talentu pochodzącego z niższych warstw społecznych.

Natomiast w noweli Siłaczka Stefana Żeromskiego śmierć głównej bohaterki, Stanisławy Bozowskiej, jest wynikiem jej poświęcenia dla idei pracy u podstaw. Stasia, pragnąc szerzyć oświatę wśród wiejskiej ludności, zrezygnowała z własnego szczęścia i oddała swoje życie dla innych. Przez trudne, pełne chorób otoczenie i złe warunki zaraziła się tyfusem. Umarła przedwcześnie w tragiczny sposób, co autor podkreślił naturalistycznym opisem. Utwór niesie za sobą przykre przemyślenia dotyczące tego, jak altruistyczne dążenia i wielkie idee mogą spotkać się z niezrozumieniem i brakiem wsparcia.​

Modernizm – śmierć w obliczu kryzysu wartości

Okres modernizmu, czyli w naszym kraju Młodej Polski (przełom XIX i XX wieku) przyniósł ze sobą poczucie kryzysu wartości i dekadencji. Śmierć w literaturze tej epoki często była postrzegana jako nieunikniony koniec, pozbawiony nadziei na transcendencję czy odkupienie. Czasem była też źródłem fascynacji poetów. Pisarze poruszali tematy typu bezsens istnienia, niesprawiedliwość i lęk przed nicością.

• ​W wierszu Koniec wieku XIX Kazimierza Przerwy-Tetmajera motyw śmierci jest obecny jako element odzwierciedlający pesymistyczne, dekadenckie nastroje epoki przełomu wieków. Poeta zadaje szereg pytań dotyczących różnych postaw życiowych, takich jak przekleństwo, ironia, wzgarda czy rozpacz, jednak żadna z nich nie przynosi satysfakcji ani odpowiedzi na pytanie o sens istnienia. To milczenie symbolizuje poczucie beznadziei wobec nieuchronności śmierci oraz przemijania. Śmierć staje się metaforą końca pewnej epoki, pełnej rozczarowań w świecie pozbawionym trwałych wartości.
• Popularny był też wiersz Padlina Charlesa Baudelaire’a. Utwór rozpoczyna się od wspomnienia wspólnego spaceru z ukochaną w letni dzień, podczas którego natrafiają na rozkładające się ciało kobiety. Podmiot liryczny, zamiast odczuwać obrzydzenie, fascynuje się tym widokiem, dostrzegając w nim nieodłączny element natury. Występuje tu szczegółowy, drastyczny opis truchła. Autor podkreśla, że wszystko przeminie, nawet uroda, a ostatecznie każdy stanie się tylko trupem.
• ​W Ludziach bezdomnych Stefana Żeromskiego autor realistycznie przedstawia trudne warunki życia najuboższych, które często prowadzą do przedwczesnej śmierci. Doktor Tomasz Judym podczas wizyt w ubogich dzielnicach Warszawy styka się z ludźmi żyjącymi w skrajnej nędzy, chorobach i braku higieny. Znaczącym wątkiem jest samobójstwo inżyniera Korzeckiego, przyjaciela Judyma. Korzecki uosabia dekadentyzm; nie mógł znieść wszechobecnego zła i niesprawiedliwości w świecie, dlatego zdecydował się na odebranie sobie życia.

Literatura wojenna – śmierć w obliczu zagłady

W dwudziestoleciu międzywojennym i literaturze drugiej połowy XX wieku motyw śmierci był przywoływany na okrągło. W obliczu okrucieństwa wojen, obozów koncentracyjnych i masowej zagłady pisarze na różne sposoby próbowali opisywać trudne doświadczenia. Stosowali zarówno brutalne opisy, które ukazywały w sposób bezpośredni okrucieństwo, jak i groteskę, która miała pokazać absurd wojny. Zwracali uwagę na kruchość ludzkiego życia, a także na społeczne i polityczne konsekwencje ludzkich działań.

Jako że dotychczasowe konwencje literackie nie zawsze były w stanie oddać tragizmu zagłady, powszechne były nowe formy, takie jak reportaż i pamiętnik (np. Pamiętnik z powstania warszawskiego Mirona Białoszewskiego). Popularny stał się też trupizm, czyli zabieg literacki, który wprowadza do utworu elementy brzydoty, w tym rozkład, śmierć, cierpienie i chorobę. Miał za zadanie szokować i wywoływać określone emocje.

• W Medalionach Zofii Nałkowskiej śmierć jest przedstawiona jako element codzienności, z którym bohaterowie muszą się zmierzyć nieustannie, tracąc bliskich i własną godność. Autorka ukazuje, jak wojenne okrucieństwo zniszczyło życie wielu ludzi, a sama śmierć stała się czymś powszechnym i nieuniknionym. Nałkowska starała się oddać głos tym, którzy przeżyli Holokaust i byli świadkami wojennych zbrodni oraz ukazać wpływ wojny na ich psychikę. ​
• Wojnę opisuje Tadeusz Borowski w tomie Pożegnanie z Marią i inne opowiadania. Borowski ukazuje proces dehumanizacji więźniów, którzy w obliczu ekstremalnych warunków tracą swoje człowieczeństwo. Bohaterowie stają się obojętni na cierpienie innych, skupiając się głównie na przetrwaniu. Więźniowie giną masowo, czego przykładem jest popularne opowiadanie Proszę państwa do gazu. Autor przedstawia tu przerażający obraz masowej zagłady, gdzie więźniowie są zmuszeni do wynoszenia ciał zamordowanych dzieci. Borowski opisuje obozową rzeczywistość w sposób zdystansowany, niemal bezemocjonalny – to tylko podkreśla powszechność i bezsensowność śmierci.
• W wierszach Krzysztofa Kamila Baczyńskiego śmierć przedstawiana jest jako zjawisko nieuchronne i wszechobecne, które przerywa młodzieńcze plany i marzenia. Poeta ukazuje ją zarówno w aspekcie indywidualnym jako tragiczne zakończenie życia młodych bohaterów, jak i w wymiarze zbiorowym, odzwierciedlając cierpienia całego społeczeństwa dotkniętego wojną. W utworach takich jak Elegia o chłopcu polskim czy Deszcze Baczyński oddaje hołd młodym, którzy zginęli w obronie ojczyzny.

Podsumowanie

Motyw śmierci towarzyszy literaturze od zawsze. Jest nieodłączną częścią życia i pewnym sensie uderza w dumę i egoizm człowieka, który nic nie może poradzić na to, że codziennie dąży do swojej śmierci. To temat tabu, który należy przełamywać właśnie poprzez literaturę. Śmierć przybierała różnorodne oblicza, od realistycznych opisów fizycznej śmierci po śmierć symboliczną, społeczną czy duchową. Pisarze z jej pomocą wywoływali refleksje nad sensem życia, kształtowali postawy moralne, oswajali lęk przed przemijaniem i uczyli empatii przez konfrontację z żałobą i stratą.

Dziś, w XXI wieku, dochodzi dodatkowy wątek, czyli nieśmiertelność jako pokonanie śmierci z pomocą nauki. Podejmuje go przykładowo Dmitry Glukhovsky w powieści Futu.re, gdzie zastanawia się, czy świat bez śmierci ma sens. Pojawiają się też pytania o istotę człowieczeństwa – czy jeśli pokonamy śmierć, nadal będziemy ludźmi? Na to pytanie raczej nie zdążymy poznać odpowiedzi.

Jeśli chcesz poczytać o śmierci ujętej w sposób humorystyczny, zapraszam do zakładki czarny humor!