Jakie są rodzaje i gatunki literackie?

Literatura to pełen różnorodności zbiór dzieł pisarskich utrwalonych w piśmie, w tym teksty artystyczne i użytkowe. Jej podział na rodzaje, gatunki i odmiany literackie pozwala na klasyfikację utworów według ich formy, tematyki i stylu. Co to jest rodzaj i gatunek literacki oraz jakie są odmiany gatunkowe?

Podział literatury, czyli rodzaje literackie

Rodzaje literatury to podstawowy sposób klasyfikacji dzieł literackich. Literaturę można podzielić na 3 podstawowe rodzaje literackie:

• epika – utwory w większości pisane prozą, które cechuje obecność narratora, bohaterów, świata przedstawionego, fabuły i różnych wątków oraz wydarzeń;
• liryka – utwory poetyckie (poezja), które cechuje obecność podmiotu lirycznego, wersów, strof, rymów, rytmu, języka wypełnionego środkami stylistycznymi, a także refleksji, emocji i przeżyć wewnętrznych;
• dramat – utwory przeznaczone do wystawiania na scenie, sztuki teatralne; posiadają dialogi, monologi, didaskalia, podział na akty i sceny. Można też wyróżnić dramaty niesceniczne, nieprzeznaczone do realizacji na scenie.

Działem teorii literatury, która bada rodzaje, gatunki i odmiany literackie, jest genologia.

Jakie są gatunki literackie? Cechy i przykłady

Rodzaje literackie dzielą się na gatunki literackie, czyli formy utworów literackich o określonej budowie, stylistyce i tematyce.

Gatunki liryki

• Sonet – utwór o kunsztownej formie, zawierający 4 strofy o specyficznej budowie (Do trupa, J.A. Morsztyn; więcej w artykule: Co to jest sonet?).
• Tren – utwór żałobny wyrażający żal po stracie bliskiej osoby, charakteryzujący się emocjonalnym ładunkiem oraz refleksją nad utratą i śmiercią (treny J. Kochanowskiego).
• Fraszka – krótki, często dowcipny wiersz, który porusza codzienne sprawy lub obserwacje, zazwyczaj z ironicznym lub humorystycznym akcentem (Na lipę, J. Kochanowski).
• Elegia – utwór poświęcony żalowi i refleksji nad przemijaniem, często wyrażający smutek z powodu utraty, ale także piękno wspomnień (Elegia o… [chłopcu polskim], K. Baczyński).
• Hymn – utwór w podniosłym stylu, pisany na cześć bogów lub bohaterów (Czego chcesz od nas, Panie, J. Kochanowski).
• Oda – utwór powstający na cześć ważnych wydarzeń, osób lub idei (Oda do młodości, A. Mickiewicz).
• Psalm – religijny utwór liryczny, często skierowany do Boga, wyrażający chwałę, wdzięczność lub prośby, występujący głównie w tradycji judeochrześcijańskiej (Księga Psalmów w Biblii).
• Pieśń – utwór o poważnej tematyce, podzielony na strofy, często zrytmizowany i z refrenami, ma genezę związaną z muzyką i obrzędami (Pieśni, Horacy lub Pieśń o Rolandzie).
• Sielanka (bukolika) – utwór opiewający życie pasterzy, rolników, rybaków; ważną rolę odgrywa w nim świat natury (Laura i Filon, F. Karpiński).
• Epigramat – krótki, zazwyczaj lekki utwór o wyrazistej puencie, często w formie aforyzmu (Liście, M. Pawlikowska-Jasnorzewska).
• Epitafium – krótki utwór o charakterze panegirycznym, upamiętniający zmarłego (Epitafium Hannie Kochanowskiej, J. Kochanowski).
• Limeryk – żartobliwy, pięciowersowy wiersz o rymach AABBA, przesycony absurdem (np. limeryki J. Tuwima).
• Haiku – japońska forma poetycka o określonej konstrukcji, 17-zgłoskowa o 3 wersach: 5/7/5 sylab (np. autorstwa Matsuo Basho).
• Anakreontyk – pogodny utwór poetycki, często o tematyce biesiadnej i miłosnej, wywodzi się od greckiego poety Anakreonta.

Polecam artykuły: Co to jest poezja? oraz Jak wygląda budowa wiersza?

Gatunki epiki

• Powieść – obszerny utwór narracyjny, który ma rozwiniętą fabułę, złożone postacie i różnorodne wątki.
• Nowela – krótka forma narracyjna skoncentrowana na jednym wątku lub wydarzeniu, zawierająca na końcu punkt kulminacyjny (Mendel Gdański, M. Konopnicka).
• Opowiadanie – krótki utwór narracyjny, skupiający się na jednym lub kilku zdarzeniach, charakteryzujący się prostą fabułą i ograniczoną liczbą postaci (Pożegnanie z Marią, T. Borowski).
• Bajka – opowieść wierszowana lub pisana prozą, z morałem, w której często występują spersonifikowane zwierzęta lub przedmioty; wyróżnia się m.in. bajkę narracyjną i epigramatyczną, czyli krótką, bez rozbudowanej fabuły, ze zwięźle ujętym morałem (Szczur i kot, I. Krasicki).
• Baśń – utwór narracyjny z elementami fantastycznymi, osadzony w nieokreślonym czasie i miejscu, często nawiązujący do folkloru (Calineczka, H. Ch. Andersen).
• Przypowieść (parabola) – krótka historia mająca na celu przekazanie ważnej prawdy moralnej lub życiowej, zazwyczaj osadzona w kontekście religijnym (Przypowieść o synu marnotrawnym w Biblii).
• Epopeja (epos) – choć pisany wierszem, zawiera wszystkie najważniejsze elementy epiki, jak narratora, wątki i akcję; przedstawia heroiczne czyny bohaterów oraz ważne wydarzenia narodowe lub historyczne (Pan Tadeusz, A. Mickiewicz).
• Pamiętnik – osobisty zapis doświadczeń i przemyśleń, często prowadzony w formie dziennika, który dokumentuje codzienne życie (Pamiętnik z powstania warszawskiego, M. Białoszewski).
• Anegdota – krótka, zabawna opowieść oparta na rzeczywistym zdarzeniu, mająca na celu rozbawienie lub zilustrowanie charakteru postaci (nasycony jest nimi np. Dekameron, G. Boccaccio).
• Legenda – opowiada o wydarzeniach, postaciach lub zjawiskach osadzonych w realiach historycznych lub kulturowych, nieraz wzbogacona jest o elementy fantastyczne lub nadprzyrodzone (legenda o Lechu, Czechu i Rusie czy o smoku wawelskim).

Gatunki dramatu

• Komedia – charakteryzuje się lekkością, humorem i optymistycznym tonem, przedstawia codzienne życie, relacje międzyludzkie oraz absurdalne sytuacje, ma szczęśliwe zakończenie (Świętoszek, Molier).
• Tragedia – skupia się na poważnych, dramatycznych tematach; przedstawia losy bohaterów, którzy zmagają się z nieuniknionym nieszczęściem lub tragedią oraz dylematami moralnymi (Antygona, Sofokles).
• Dramat właściwy – powstały w XIX w., odchodzący od tradycyjnych form starożytnych komedii i tragedii, początkowo zwany tragikomedią, ale później kojarzony z utworami poważnymi i budującymi napięcie (Dziady, A. Mickiewicz).

Gatunki mieszane (synkretyczne)

Gatunki synkretyczne łączą w sobie cechy różnych rodzajów i gatunków literackich. Przykładem utworu synkretycznego jest Biblia, która łączy m.in. przypowieści, pieśni, hymny, psalmy czy listy. Przykłady gatunków synkretycznych:

• Ballada – utwór epicko-liryczny z elementami dramatu, opowiadający o niezwykłych wydarzeniach, często związanych z legendami lub folklorem (Świtezianka, A. Mickiewicz).
• Powieść poetycka – powstała w romantyzmie powieść łącząca elementy epiki, liryki i dramatu, która kładzie nacisk na emocje głównego bohatera. Cechuje ją achronologiczność, fragmentaryczność fabuły, tajemniczy nastrój  i obecność narratora (Giaur, G. Byron lub Konrad Wallenrod, A. Mickiewicz).
• Satyra – utwór liryczno‑epicki ośmieszający wady ludzkie, obyczaje i zjawiska (Żona modna, I. Krasicki, polecam też Hymn człowieczy).
• Poemat dygresyjny – forma poetycka, w której autor wprowadza dygresje i długie refleksje, często oddalając się od głównego wątku (Beniowski, J. Słowacki).
• Poemat heroikomiczny – gatunek łączący elementy epickie i komiczne, często przedstawiający bohaterów w absurdalnych lub karykaturalnych sytuacjach. Ta forma literacka parodiuje klasyczne opowieści o bohaterach, ukazując ich w groteskowym świetle, co pozwala na zabawne komentarze na temat ludzkiej natury (Monachomachia, I. Krasicki).

Gatunki z pogranicza literackiego

• Reportaż – łączy elementy literackie (lit. faktu i piękna) z dziennikarstwem, przedstawiając rzeczywiste wydarzenia, osoby i zjawiska. Autorzy reportaży wykorzystują narrację, opisy i subiektywne refleksje, aby ukazać kontekst i emocje związane z przedstawianymi wydarzeniami (Cesarz czy Szachinszach, R. Kapuściński).
• Esej – subiektywna forma wypowiedzi literackiej, w której autor prezentuje swoje przemyślenia, refleksje lub analizy na określony temat. Charakteryzuje się osobistym stylem i swobodą wyrażania myśli, a jego celem może być zarówno informowanie, jak i prowokowanie do myślenia (Barbarzyńca w ogrodzie, Z. Herbert).
• Felieton – krótki utwór publicystyczny, który zawiera osobiste opinie autora na różne tematy, często z przymrużeniem oka. Styl felietonu jest lekki i humorystyczny, a autor korzysta z anegdot, obserwacji oraz subiektywnych spostrzeżeń, aby angażować czytelników (np. Piekło kobiet i inne felietony, Tadeusz Boy-Żeleński).

Czym są odmiany gatunkowe?

Odmiany gatunkowe, inaczej podgatunki, to specyficzne formy lub warianty danego gatunku literackiego, które mają swoje unikalne cechy, tematy i struktury. To zbiór utworów charakteryzujących się określonymi kryteriami, związanymi np. z typem fabuły, miejscem akcji, czasem, tematem czy głównym problemem. Najwięcej odmian gatunkowych ma powieść, np.: fantastyczna, fantastyczno-naukowa, kryminalna, obyczajowa, sensacyjna, historyczna, przygodowa, psychologiczna, polityczna, groteskowa (Ferdydurke, W. Gombrowicz), powieść-wywiad (Zdążyć przed Panem Bogiem, H. Krall), powieść-parabola (Proces, F. Kafka), epistolarna (Cierpienia młodego Wertera, J.W. Goethe). Można też rozróżnić m.in. odmiany dramatu: farsa, dramat antyczny, szekspirowski, romantyczny, obyczajowo-psychologiczny, symboliczny czy groteskowy, a także sonetu: włoski, angielski i francuski.

Gatunków literackich i ich podgatunków z pewnością jest więcej, postarałam się jednak wymienić wszystkie najważniejsze. Napiszcie do mnie, jeśli uważacie, że powinnam coś dodać!