Co to jest satyra?

Jak skrytykować czyjeś zachowanie i jednocześnie wywołać śmiech? Z pomocą przychodzi satyra: przerysowana, ironiczna, ale za to boleśnie prawdziwa. Najpierw rozbawi czytelnika, a później wywoła w nim refleksję. Dowiedz się, co to jest satyra i poznaj przykłady w literaturze!

Czym jest satyra?

Satyra (z łac. satura) to utwór literacki, który ośmiesza i krytykuje ludzkie wady, obyczaje, poglądy lub zjawiska społeczne. Choć bawi, jego prawdziwym celem jest ukłucie czytelnika, zostawienie go z niewygodną myślą. Zazwyczaj uderza nie w jedną osobę, a całe środowisko, klasę społeczną czy narodowe przywary.

W której epoce literackiej satyra przeżywała swój rozkwit? W Polsce w oświeceniu, kiedy to żył znany z tego gatunku Ignacy Krasicki. Trzeba jednak wiedzieć, że satyra wywodzi się już ze starożytności. Wówczas uprawiana była tzw. satyra menippejska (od greckiego cynika Menipposa), która miała formę gawędy łączącej prozę i wiersz. Popularna była też satyra horacjańska. Jak można się domyślić, wzięła się od Horacego, który w łagodnym, żartobliwym tonie piętnował ludzkie wady, nawołując przy tym do stoickich postaw.

Satyra – jaki to rodzaj literacki?

Satyra nie należy do jednego rodzaju literackiego – łączy w sobie epikę, lirykę i/lub dramat. Z epiki satyra kradnie fabułę i narratora, z liryki formę wierszowaną, natomiast z dramatu dialogi i monologi, które nadają charakter sceniczny. To czyni ją gatunkiem synkretycznym (mieszanym).

Więcej dowiesz się w artykule o rodzajach i gatunkach literackich.

Najważniejsze cechy gatunkowe satyry

Jak rozpoznać satyrę? Oto jej cechy charakterystyczne:

• Wyolbrzymienie, karykatura, komizm – satyra posługuje się kpiną, żartem, groteską i zniekształceniem. Ukazuje zjawiska w krzywym zwierciadle, w sposób przejaskrawiony, aby je uwypuklić i zarazem rozśmieszyć odbiorcę.
• Charakter dydaktyczny – choć wzbudza śmiech, jest jednocześnie pouczająca i ma na celu wywołanie refleksji na dany temat.
• Prosty język – nie ma tu miejsca na górnolotną poezję. Satyra jest pisana lekkim językiem, który pełni też funkcję perswazyjną.
• Krytyczna postawa autora – satyryk wyśmiewa problem, lecz nie daje na niego żadnego konkretnego rozwiązania.
• Tematyka – najczęściej obyczajowa, polityczna, społeczna.

Rodzaje satyry i przykłady

Ze względu na tematykę możemy wyróżnić następujące rodzaje satyry:

• społeczno-obyczajowa – ośmiesza ludzkie wady (Pijaństwo, I. Krasicki, polecam też Hymn człowieczy i Hymn ludzi XXI wieku),
• filozoficzna – porusza tematykę egzystencjalną, łącząc ją z głębszą refleksją (Kandyd, czyli optymizm, Wolter),
• polityczna – występuje przeciwko władzy, ugrupowaniom, postawom politycznym (Powrót posła, J. U. Niemcewicz),
• literacka – parodiuje style, gatunki literackie lub konwencje (Don Kichot, Cervantes),
• osobista – ośmiesza i krytykuje konkretne osoby z życia publicznego (satyry Franciszka Zabłockiego).

Satyra prawdę mówi, względów się wyrzeka.
Wielbi urząd, czci króla, lecz sądzi człowieka.
Gdy więc ganię zdrożności i zdania mniej baczne,
Pozwolisz, mości królu, że od ciebie zacznę.

fragment satyry Do króla, Ignacy Krasicki (źródło)

Satyra w literaturze polskiej

Polska satyra najmocniej kojarzy się z Ignacym Krasickim. Nie bez powodu – jest autorem znanych satyr, jak Żona modna, Świat zepsuty, Do króla czy Przestroga dla młodego, które są szeroko omawiane w szkołach. Równie ważnym satyrykiem był Adam Naruszewicz, nazywany „polskim Horacym”, który napisał m.in. Chudego literata, O prawdziwym szlachectwie czy Małżeństwo. Obaj poeci tworzyli w epoce oświecenia, która trwała od lat 40. XVIII wieku do roku 1822.

Dlaczego satyra była ważna właśnie w oświeceniu? Ponieważ idealnie wpisywała się w pouczający, krytyczny charakter tej epoki, której przyświecało hasło „uczyć, bawiąc”. Oświecenie stawiało na rozum, edukację i reformę społeczeństwa, a satyra stanowiła skuteczne narzędzie do piętnowania wad oraz zjawisk politycznych. Moralny styl i dydaktyczne postulaty dzięki komizmowi zyskiwały perswazyjną siłę, dodatkowo wzbudzając zainteresowanie czytelników.

Satyry nie kończą się jednak na oświeceniu. Wcześniej, a dokładniej w epoce baroku, Krzysztof Opaliński napisał Satyry albo Przestrogi do naprawy rządu i obyczajów w Polszcze. Poeta odnosił się do aktualnych problemów społecznych, postulując rozwój oświaty i zniesienie pańszczyzny. Z tego gatunku był znany również Julian Tuwim, który w dwudziestoleciu międzywojennym napisał pełen satyr zbiór pt. Jarmark rymów. O charakterze satyrycznym jest też Zemsta Aleksandra Fredry.

Satyra a ironia, groteska, parodia – czym się różnią?

Satyra to nadrzędna forma wypowiedzi o charakterze krytycznym. Może przyjmować formę osobnego gatunku lub – jak ma to miejsce we współczesności – przenikać różne typy tekstów, ale zawsze zakłada ocenę zjawiska/grupy, ośmieszenie i demaskowanie wad ludzkich. Ironia, groteska czy parodia są tylko środkami wyrazu, jej narzędziami. Pomagają wyostrzyć przekaz i uczynić krytykę bardziej widoczną.

Sprawdź też artykuł: Co to jest groteska?

Satyra współcześnie

Mimo że satyra silnie osadzona jest w epoce oświecenia, autorzy chętnie sięgają po ten gatunek lub jego elementy również dziś. Oprócz utworów literackich znajdziemy ją w filmach (np. Dyktator, Menu), serialach (np. Simpsonowie, South Park), kabaretach, stand-upach, sztukach teatralnych, mediach społecznościowych, a nawet w formie memów. Tu również krytykowane są postawy społeczne, hipokryzja, nietolerancja czy zwykła ludzka głupota. To pokazuje, że choć zmieniają się media i konteksty, nieustannie tkwi w nas potrzeba wyśmiewania ludzkich słabości i społecznych absurdów, których dziś niestety nie brakuje.