Co to jest komizm? Rodzaje, przykłady w literaturze

Komizm jest jednym z najstarszych i najbardziej uniwersalnych środków wyrazu, który od zawsze towarzyszył ludzkości w różnych dziedzinach sztuki, w tym także w literaturze. Zabawne sytuacje dobrze ubrane w słowa wywołują śmiech, a przynajmniej uśmiech u odbiorcy. Co to tak naprawdę jest komizm i jakie są jego różne rodzaje w literaturze?

Czym jest komizm?

Komizm to rodzaj wyrazu artystycznego, którego celem jest wywołanie śmiechu lub chociaż uśmiechu u odbiorcy czy czytelnika. Może przybierać różne formy, od subtelnych dowcipów po groteskowe sytuacje. Komizm może być także narzędziem służącym do krytyki społecznej czy politycznej, np. w formie satyry. To oczywiście pojęcie występujące również poza szeroko pojmowaną sztuką, po prostu jako coś, co nas bawi na co dzień, czyli zespół różnych cech, słów, sytuacji, które w połączeniu wywołują śmiech.

Komiczny, czyli…?

Mimo to mówienie o kimś, że jest komiczny, ma raczej negatywny wydźwięk, choć to raczej kwestia wyczucia niż definicji. Gdy ktoś opowie śmieszny żart, powiemy o tej osobie, że jest zabawna, nie zaś komiczna (o ile chcemy ją pochwalić). Komiczny w pozytywnym sensie może być jednak sam komik, który zazwyczaj nie ma problemu z ośmieszaniem samego siebie. Komiczny to również taki, który związany jest z komedią jako gatunkiem literackim, filmowym czy teatralnym.

Rodzaje komizmu w literaturze i przykłady

Można wyróżnić trzy główne rodzaje komizmu, które w literaturze towarzyszą nam już od starożytności, czyli komizm słowny, komizm postaci i komizm sytuacyjny.

Komizm słowny

Komizm słowny to rodzaj humoru opartego na sprytnym, zabawnym użyciu języka, słów, kalamburów, dowcipów, gier słownych i wielu innych środków. W przypadku komizmu słownego śmieszność wynika z umiejętnego manipulowania słowami, konstrukcjami zdaniowymi czy znaczeniem wyrażeń. Komizm słowny może być subtelny i wymagać pewnej erudycji od czytelnika, przekazywać coś pod przykryciem śmiechu, ale może też po prostu przybierać formę oczywistego żartu czy dowcipu bez głębszego celu. Może też sięgać do czarnego humoru.

Przykłady komizmu słownego

Dość oczywistymi przykładami komizmu słownego (i każdego innego) z kanonu lektur są Zemsta Aleksandra Fredry, w której już same nazwiska Cześnika Raptusiewicza czy Rejenta Milczka mogą wywołać uśmiech, oraz Skąpiec Moliera, w którym to wiele wypowiedzi chciwego Harpagona podszytych jest grami słownymi związanymi z pieniędzmi. Inne przykłady:

Joseph Heller, Paragraf 22: „Możliwe, że ten wariat jest tutaj ostatnim normalnym człowiekiem”.
Terry Pratchett, Straż! Straż!: „Sierżant Colon trzydzieści lat szczęśliwego małżeństwa zawdzięczał temu, że pani Colon pracowała cały dzień, a on całą noc”.

Komizm postaci

Komizm postaci opiera się na cechach, zachowaniach lub sytuacjach związanych z konkretnymi postaciami w dziele literackim. Głównym źródłem śmiechu jest tutaj charakterystyka, ekscentryczność czy specyficzne cechy bohatera. Komizm postaci wykorzystuje jej dziwaczne nawyki , maniery bądź nietypowe reakcje na sytuacje, co sprawia, że dany bohater staje się źródłem rozbawienia. Autorzy często celowo nadają bohaterom cechy, które odbiegają od normy lub przeciwstawiają się oczekiwaniom czytelnika, aby wzbudzić śmiech. Te cechy mogą być zarówno związane z wyglądem, jak i zachowaniem, a ich wyolbrzymienie czy eksponowanie stanowi podstawę dla komizmu postaci.

Przykłady komizmu postaci

W Zemście najbardziej komiczną postacią zdaje się Papkin, tchórz udający walecznego i łamacz kobiecych serc, którego nikt nie bierze na poważnie. Prócz Papkina właściwie każdy inny bohater tej komedii może wywoływać śmiech. Natomiast w Skąpcu będzie to przede wszystkim Harpagon jako karykatura tytułowego skąpca, który ma obsesję na punkcie pieniędzy. Inne przykłady:

Don Kichot to postać wykreowana przez Cervantesa, która staje się obiektem śmiechu ze względu na swoje dziwaczne i nierealne postrzeganie rzeczywistości jako rycerz.
Postać Lockharta w Harrym Potterze też jest pełna komizmu, czego nie trzeba chyba nikomu tłumaczyć; śmieszą jego narcystyczna osobowość, przechwałki i jednoczesna niezdolność do wykonania nawet najprostszych zaklęć czy eliksirów.

Komizm sytuacyjny

Komizm sytuacyjny opiera się na niecodziennych, absurdalnych lub zaskakujących sytuacjach, z jakimi przyszło się zmierzyć bohaterom. Kluczowym elementem tego rodzaju komizmu jest kontrast między oczekiwaniami a rzeczywistością, co wywołuje śmiech u odbiorcy. W komizmie sytuacyjnym zabawne momenty wynikają z niespodziewanych zwrotów akcji, nieoczekiwanych wydarzeń czy sytuacji, które są sprzeczne z normami bądź też zwykłym biegiem wydarzeń. Często bohaterowie znajdują się w niecodziennych, komicznych okolicznościach, co prowadzi do humorystycznych konsekwencji.

Przykłady komizmu sytuacyjnego

W Zemście komizm sytuacyjny to przykładowo moment spisywania testamentu przez przekonanego o swoim otruciu Papkina. Bohater wspomina w nim bezwartościowe rzeczy, będące w jego mniemaniu prawdziwym skarbem. W Skąpcu zaś śmiech wywołuje sytuacja, w której Harpagon kopie dołek w ogrodzie, by ukryć skrzynię z pieniędzmi, co później powoduje mnóstwo zabawnych nieporozumień. Inne przykłady:

W Mistrzu i Małgorzacie Michaiła Bułhakowa, pełnej groteski powieści, śmiech mogą wywoływać m.in. sceny z balu, a zwłaszcza rozmowy Wolandem, w którym niemal nikt nie rozpoznaje prawdziwego szatana, czy też parodia biurokracji, która przekracza granice absurdu.
W Folwarku zwierzęcym George’a Orwella występuje mnóstwo komizmu sytuacyjnego, podszytego krytyką władzy i skłaniającego do przemyśleń, np. siedmiokrotne śpiewanie hymnu „Zwierzęta Anglii” po zdobyciu władzy przez zwierzęta, ludzkie zachowania zwierząt czy też ich ograniczenia związane z przeistoczeniem w ludzi (poza świniami).

Komizm – środki ekspresji i środki stylistyczne

Każdy pisarz, opisując coś lub kogoś w sposób komiczny lub kreując w ten sposób dialog, stosuje różne środki związane z kreacją języka, retoryką i nie tylko. Oto przykłady:

gra słowna,
absurd,
sarkazm,
ironia,
paradoks,
pastisz,
groteska,
karykatura,
zaskakujące porównania lub metafory,
hiperbolizacja (wyolbrzymienie),
oksymoron (kontrast),
zabawna stylizacja wypowiedzi, np. przesadny patos,
celowe błędy językowe,
powiedzonka (typu „Mocium panie” Cześnika),
i wiele innych.

Czy warto stosować komizm w tekstach?

Stosowanie komizmu w pisanych przez nas treściach ma mnóstwo zalet. Humor jest potężnym narzędziem, które może przyciągać uwagę czytelnika. Śmieszne elementy sprawiają, że tekst staje się bardziej atrakcyjny i łatwiejszy do zapamiętania. Komizm może też urozmaicić strukturę tekstu, dodając lekkości i humoru nawet poważnym tematom. Działa niczym środek złagodzenia napięcia czy moment relaksu. Komizm może być w końcu skutecznym narzędziem do przekazywania trudnych tematów. Dobry żart potrafi nieco obniżyć rangę poważnej sytuacji, ale może też z pomocą groteski lub absurdu wręcz ją podkreślić.

Należy jednak pamiętać, że humor jest subiektywny – to, co jest śmieszne dla jednej osoby, może nie być zabawne dla innej. Istnieje ryzyko, że nie każdy czytelnik zrozumie poczucie humoru autora. Co więcej, w niektórych przypadkach stosowanie komizmu może sprawić, że tekst będzie brzmiał nieodpowiednio, zwłaszcza gdy temat wymaga szacunku i uważności w doborze słów.

Wszystko zależy zatem od wyczucia autora, a czasem i też od jego śmiałości – w końcu nie każdy pisarz odważy się ująć w zabawny sposób np. temat śmierci. Ja jednak podjęłam się tego zadania: zapraszam do przeczytania kilku pierwszych rozdziałów czarnej komedii Nie żyć, nie umierać, gdzie piszę o trupie, który obudził się na cmentarzu, by zacząć nowe nieżycie. Czarny humor gwarantowany!