groteska

Co to jest groteska?

26 stycznia, 2025

Groteska to jeden z ciekawszych środków artystycznych, wielowymiarowy, zabawny i niepokojący zarazem. Nie każdemu mogą przypaść do gustu utwory groteskowe, jednak trudno odmówić im oryginalności i siły oddziaływania, które potrafią zaskakiwać, intrygować i wywoływać mieszane emocje. Co to jest groteska, jakie są jej cechy i przykłady w literaturze oraz czym różni się od ironii i sarkazmu?

Groteska – definicja

Groteska traktowana jest jako kategoria estetyczna. To rodzaj komizmu, który polega na karykaturalnym przedstawieniu świata poprzez tworzenie efektu absurdu i zestawianie kontrastów, np. komizmu i powagi, patosu i trywialności, realizmu i braku logiki. Groteskę można również definiować jako utwór literacki o cechach właśnie groteskowych. W literaturze groteska często wykorzystuje przesadę, parodię oraz deformację rzeczywistości.

Historia groteski

Słowo groteska pochodzi od włoskiego terminu grottesco, który oznacza „dziwaczny” lub „komiczny”. Jego źródłem jest natomiast łacińskie słowo grotto, czyli „grota” lub „jaskinia”. Termin ten zaczął być używany pod koniec XV wieku, gdy podczas wykopalisk w Rzymie odkryto zdobienia w ruinach starożytnych budowli, przypuszczalnie w Domus Aurea – Złotym Domu cesarza Nerona. Zdobienia te, zwane później właśnie groteskami, przedstawiały fantazyjne kompozycje łączące elementy ludzkie, zwierzęce, roślinne i abstrakcyjne w surrealistyczny, zdeformowany sposób, w nierealnych kompozycjach. Z czasem pojęcie to zaczęto używać w stosunku to utworów literackich jako sposób ukazywania świata przedstawionego.

Funkcje groteski

  • krytyka społeczna,
  • wyśmianie różnych zjawisk,
  • celowe łamanie konwencji, przekraczanie granic estetyki,
  • wywołanie uczucia niepokoju (ale i rozbawienia) w celu wywołania refleksji,
  • ukazanie absurdalności otaczającego świata,
  • kwestionowanie utartych wzorców i idei,
  • oswojenie lęku przed trudnymi tematami, np. przed śmiercią.

Cechy groteski

  • Przesada i deformacja – wyolbrzymienie, przejaskrawienie lub zniekształcenie cech postaci, przedmiotów bądź sytuacji.
  • Łączenie przeciwieństw – jednoczesne występowanie elementów komicznych i tragicznych, piękna i brzydoty, logiki i absurdu.
  • Absurdalność – przedstawienie wydarzeń i rzeczywistości w sposób nielogiczny i irracjonalny, ukazanie świata pozbawionego sensu.
  • Karykatura – celowe przerysowanie i wyolbrzymienie cech charakterystycznych bohaterów lub zjawisk.
  • Niepokój i rozbawienie – wywoływanie mieszanych emocji, takich jak śmiech i dyskomfort lub nawet strach.
  • Elementy fantastyczne i surrealistyczne – wprowadzenie nierealnych, onirycznych obrazów i motywów.

Groteska w literaturze

Pierwsze utwory literackie, które można uznać za wyraz groteski, pojawiły się dużo wcześniej, nim termin groteska był używany w kontekście literackim. Przykładem może być średniowieczna Rozmowa Mistrza Polikarpa ze śmiercią, w której to śmierć, przedstawiona w sposób przerażający, wypowiada się dość potocznym językiem i jest wyjątkowo… ludzka. Groteski można też doszukać się w Don Kichocie Miguela de Cervantesa. Jest to połączenie tragizmu i komizmu w postaci Don Kichota, który mimo że jest wyśmiewany przez wzgląd na irracjonalne zachowanie, nie przestaje szlachetnie walczyć z przeciwnościami. Jego postać, przekraczająca granice norm społecznych, wywołuje zarówno śmiech, jak i współczucie, dlatego można to uznać za przedsmak późniejszej groteski.

W polskiej literaturze groteska odgrywała istotną rolę, szczególnie od XIX wieku. Już w twórczości romantyków, takich jak Juliusz Słowacki, możemy odnaleźć elementy groteskowe, np. w dramatycznych wizjach i deformacjach rzeczywistości (Kordian). Jednak to w XX wieku groteska przechodziła prawdziwy rozkwit. Zaczęła wówczas pełnić rolę środka artystycznego do ukazywania absurdu życia codziennego, konfliktów społecznych czy przemian kulturowych. Za jej rozwój w dużej mierze odpowiadały historyczne okoliczności – wojna, totalitaryzm, poczucie dehumanizacji w nowoczesnym świecie. Groteska była odpowiedzią na wszechobecne poczucie chaosu i zagubienia. Jawiła się jako jedyny sposób na ujęcie w słowach tragedii, która działa się wokół.

Witold Gombrowicz – groteska w Ferdydurke

Jednym z najwybitniejszych polskich dzieł groteskowych jest powieść Ferdydurke Witolda Gombrowicza, wydana w 1937 roku. Groteska w tej książce objawia się poprzez deformację postaci, absurdy sytuacyjne oraz parodię konwencji literackich i społecznych. Główny bohater, trzydziestoletni Józio, zostaje wbrew swojej woli cofnięty do czasów szkolnych, choć nikt nie widział w tym niczego dziwnego. Odbywają się tu pojedynki na miny, nauczyciele przez brak wiedzy i energii nie potrafią uczyć, za to powtarzają wytarte frazesy i zmuszają uczniów do przyznawania im racji (profesor Bladaczka), a jeden z bohaterów – Syfon – zostaje zgwałcony przez uszy brzydkimi słowami, przez co popełnia samobójstwo (przykład połączenia komedii z tragedią).

Groteskowy charakter powieści wzmacnia język – niejednokrotnie celowo niepoprawny, przesadzony lub infantylny, pełen pseudołacińskich zwrotów. Gombrowicz używa groteski, by ukazać konformizm społeczny, mechanizmy opresji oraz absurdalność norm kulturowych. Słynna scena lekcji języka polskiego, podczas której nauczyciel zmusza uczniów do odczuwania „wzniosłości” na widok Słowackiego, jest ironicznym ukazaniem systemu edukacji jako narzędzia formowania jednostki według arbitralnych zasad.

Stanisław Ignacy Witkiewicz – groteska w Szewcach

Kolejnym dobrym przykładem groteski w literaturze polskiej jest dramat Szewcy Stanisława Ignacego Witkiewicza (Witkacego) z 1948 roku. Dzieło to ukazuje dehumanizację oraz destrukcyjny wpływ ideologii na społeczeństwo. Bohaterowie, np. prokurator Scurvy lub Sajetan Tempe, są karykaturalnymi przedstawicielami różnych systemów władzy. Jednym z najbardziej groteskowych elementów utworu jest przemiana szewców – przedstawicieli klasy robotniczej – w despotycznych władców. Początkowo występują jako rewolucjoniści, którzy walczą o obalenie uciskających ich elit, jednak po dojściu do władzy stają się równie opresyjni i bezwzględni jak ich poprzednicy. Groteska przejawia się też w języku: przerysowane dialogi, absurdalne monologi i neologizmy potęgują poczucie chaosu i sztuczności świata przedstawionego.

Witkacy poprzez groteskę podkreśla irracjonalność i brutalność rewolucji oraz demaskuje iluzje związane z utopiami społecznymi. Tragizm i komizm przenikają się, tworząc wizję świata, w którym każdy system – kapitalizm, rewolucja, czy teokracja – prowadzi do degeneracji i ostatecznego absurdu.

Inne przykłady groteski w literaturze

  1. Tango – Stanisław Mrożek
  2. Proces – Franz Kafka
  3. Mistrz i Małgorzata – Michaił Bułhakow
  4. Trans-Atlantyk – Witold Gombrowicz
  5. Gargantua i Pantagruel – François Rabelais
  6. Bal w operze – Julian Tuwim
  7. Czekając na Godota – Samuel Beckett
  8. Maska – Stanisław Lem
  9. Dusiołek i Dwaj Macieje – Bolesław Leśmian
  10. Padlina – Charles Baudelaire

Groteska a ironia i sarkazm – różnice

Groteska, ironia i sarkazm są elementami komizmu i choć podobne, pełnią różne funkcje i mają odmienny charakter.

  • Ironia polega na wyrażeniu myśli sprzecznych z dosłownym znaczeniem wypowiedzi; to swego rodzaju ukryta kpina. Jest subtelna i często służy do ukazania dystansu autora wobec opisywanych zjawisk. Zwraca raczej dyskretnie uwagę na jakiś problem. Nie zawsze jest uwagą czy przytykiem – czasem stosuje się ją również w pozytywnym znaczeniu.
  • Sarkazm, w przeciwieństwie do ironii, ma charakter bardziej bezpośredni i czasem agresywny. Jego celem jest wyszydzenie lub ośmieszenie rozmówcy, jawna krytyka. Bywa określany jako złośliwa ironia.
  • Podczas gdy groteska działa na poziomie strukturalnym, obejmując zarówno fabułę, jak i formę utworu, ironia i sarkazm są narzędziami językowymi, które mogą być stosowane miejscowo, np. w dialogach czy narracji.
  • Groteska angażuje szerszy kontekst artystyczny, łączy śmiech z niepokojem, zaś ironia i sarkazm są bardziej skoncentrowane na przekazie intelektualnym lub emocjonalnym.

Groteska jako środek artystyczny umożliwia twórcom jednoczesne ukazywanie absurdów rzeczywistości i podejmowanie głębszej refleksji nad ludzką egzystencją. To dwa w jednym – śmiech i skłonienie do przemyśleń. Ja również w swoich tekstach wykorzystuję groteskę, i to nierzadko. Przykładem może być czarna komedia Nie żyć, nie umierać, która opowiada o Gustawie obudzonym w grobie, któremu przyszło mierzyć się zarówno ze swoją śmiercią, jak i życiem na cmentarzu wraz z innymi trupami. Polecam też zerknąć na opowiadanie z czarnym humorem, czyli Danse macabre, na dziwaczną, krótką opowieść Istny kosmos! oraz na wiersz fabularny Pies też człowiek. Miłego czytania!