Co to jest człowieczeństwo? Istota człowieka

Spis streści:

1. Wstęp
2. Krótka historia człowieka
3. Co składa się na człowieczeństwo?
   3.1. Mózg i umysł człowieka
   3.2. Język ludzki
   3.3. Oszustwo i manipulacja innymi
   3.4. Moralność ludzka
   3.5. Emocje u ludzi
   3.6. Świadomość człowieka
   3.7. Sztuka i pojęcie piękna
4. Co zatem czyni nas ludźmi i czym jest człowieczeństwo?

Wstęp

Człowiek według internetowego Słownika Języka Polskiego to „istota żywa, która wyróżnia się najwyższym stopniem rozwoju psychiki i życia społecznego” (źródło). Z jednej strony jest bardzo złożona, a z drugiej wyjątkowo prosta. Bo choć ludzki mózg oraz mechanizmy rządzące ciałem są nadzwyczaj skomplikowane i nawet dzisiejsza nauka nie jest w stanie zgłębić wszystkich ich sekretów, to jednak samą naturę człowieka, zmieniającą się tylko nieznacznie na przestrzeni tysięcy lat, można uznać za przewidywalną. Niechęć do obcych, uwielbienie władzy i pieniędzy, pociąg do szeroko rozumianej przyjemności, stawianie swojego gatunku ponad wszystko inne, podział na lepszych i gorszych – wszystkiego tego można doszukać się zarówno w specyfice egzystencji ludności starożytnego Egiptu, jak i u dzisiejszych ludzi. Ale nie każdy ma przywilej przynależności do gatunku Homo sapiens. Na miano człowieka trzeba sobie bowiem zasłużyć bądź też spełnić określone warunki. Czym jest człowieczeństwo, jakie są granice człowieczeństwa i co sprawia, że jesteśmy ludźmi?

Krótka historia człowieka

Choć dziś człowiek może szczycić się wśród innych ssaków tym, że jest jedynym przedstawicielem rodzaju Homo, kiedyś świat zamieszkiwało wiele gatunków ludzi jednocześnie, należących do rodziny hominidów. Co więcej, do naszych najbliższych żyjących kuzynów można zaliczyć będące naczelnymi szympansy, od których nie pochodzimy, lecz z którymi mamy wspólnego przodka.

Rodzaj Homo jako jedyny przedstawiciel królestwa zwierząt wykształcił cechy, które zaczęły odróżniać go od małpich przyjaciół. Przede wszystkim istotne okazały się większe mózgi, które, choć równie duże co u niektórych zwierząt, pobierały więcej energii dostarczanej do neuronów, na czym ucierpiały zmniejszające się mięśnie. Kolejnym ważnym elementem było wyrobienie postawy wyprostowanej, a co za tym idzie – uwolnienie rąk, które pozwoliły na wytwarzanie narzędzi m.in. do polowania na większą zwierzynę. Udomowienie ognia pozwoliło tę zwierzynę ugotować, co ułatwiło trawienie i jednocześnie zabijało zarazki. Dodatkowo fakt, że ludzkie niemowlęcia wymagały większej ochrony i uwagi niż nowonarodzone zwierzęta, sprawił, iż matki potrzebowały pomocy innych ludzi z plemienia. Doprowadziło to do powstawania relacji międzyludzkich, a dalej struktur społecznych.

Trudno określić dokładnie, kiedy pojawił się człowiek rozumny. Dopiero niecałe dwieście tysięcy lat temu zaczęła rozwijać się smuklejsza i delikatniejsza forma człowieka, różniąca się od potężnie zbudowanych przodków, która wyparła starsze populacje ludzi pierwotnych. Podczas rewolucji poznawczej (około 70 tys. lat temu) rozwinął się język, abstrakcyjne myślenie, duchowość i sztuka, a później, po rewolucji agrarnej (około 10 tys. lat temu) historia zaczęła toczyć się w zastraszającym tempie, a owo tempo postępu wzrasta dziś w sposób niepohamowany.

Co składa się na człowieczeństwo ludzi?

1. Mózg i umysł człowieka

Przez ostatnie blisko trzy miliony lat ludzki mózg rósł szybciej niż u innych ssaków, dzięki czemu potroił swój rozmiar – aktualnie waży od 1300 do 1400 gramów. Duży mózg oznacza, że struktury odpowiadające za konkretne czynności mogą dzielić się na mniejsze jednostki, w których skupiska neuronów zmuszają mózg do specjalizacji i automatyzacji. Więcej neuronów wpływa na osobowość, pamięć, a nawet język i zachowania społeczne. Ludzki mózg, czyli najbardziej złożony narząd w ciele człowieka, wedle aktualnej wiedzy, nie posiada żadnych nowych elementów w porównaniu z mózgiem małp człekokształtnych; jego wyjątkowość stanowi nadzwyczajny rozwój niektórych jego regionów.

Na uwagę zasługują występujące w tych regionach neurony lustrzane, które uaktywniają się zarówno wtedy, gdy wykonujemy jakąś czynność, jak i w momencie kiedy patrzymy, gdy ktoś ją wykonuje. Sprawia to, że w przeciwieństwie do zwierząt możemy domyślać się, co dana osoba planuje zrobić; jesteśmy w stanie wczuć się w jej zachowanie i snuć w wyobraźni wnioski, co może spowodować dana
czynność.

Za tak rozwiniętym mózgiem musi kryć się też inteligencja. Człowiek dzięki umysłowi jest w stanie tworzyć teorie dotyczące pragnień czy intencji innych osób. Potrafimy obserwować zachowania i formułować wnioski na temat stanów psychicznych, które są dla nas niewidoczne; dzieje się to w sposób automatyczny, wyrobiony w najmłodszych latach życia. Ta umiejętność wiąże się z intencjonalnością, czyli przekonaniem dotyczącym cudzego stanu psychicznego (wiem, że ktoś wie, że ja wiem).

2. Język ludzki

Zwierzęta potrafią się między sobą porozumiewać, ale żaden z ich systemów komunikacji nie może się równać z językiem ludzi. Ludzki język to system abstrakcyjnych znaków, które podlegają regułom gramatyki. Jest bardzo elastyczny; słowa można łączyć ze sobą dowolnie, budując nieskończoną ilość wypowiedzi, które, by miały sens, muszą podlegać jedynie zasadom gramatyki. Dzięki językowi człowiek może wpływać na innych, zmieniając jego pragnienia czy też idee. Tak jak małpy pogłębiają więzi między sobą, iskając drugiego osobnika, tak i ludzie budują relacje, rozmawiając często nie z jedną, a z kilkoma osobami jednocześnie. Każdy wchodzi w interakcje z innymi, komentuje i inwestuje czas w inne osoby, co umożliwia zwiększanie się grup społecznych.

U zwierząt przekaz komunikatu alarmowego ogranicza się do okrzyku ostrzegawczego, który ma nieść za sobą konkretną informację, choć okrzyk ten może przybierać różne dźwięki, w zależności od zagrożenia. Jest reakcją na konkretną sytuację. Człowiek natomiast rozszerza swój zakres komunikacji do tego, co niewidoczne – potrafimy tworzyć niestworzone historie dzięki wyobraźni i pojęcia abstrakcji. Doskonałym tego przykładem są konta bankowe i wyimaginowane pieniądze – ich potwierdzeniem są tylko cyfry, którymi człowiek dysponuje, a które na nic się zdadzą, jeśli zabraknie prądu.

3. Oszustwo i manipulacja innymi

Człowiek nie umiałby funkcjonować w grupie społecznej, gdyby nie plotkowanie. Choć zwierzętom wystarczą podstawowe informacje do przeżycia, takie jak wiedza o potencjalnym zagrożeniu lub o tym, gdzie znaleźć coś do jedzenia, przedstawicieli gatunku Homo sapiens jako zwierząt społecznych równie mocno interesuje, kto jest z kim w związku, kto kogo nienawidzi lub kto ma tendencję do kłamstw. Plotka nie cieszy się dobrą reputacją, ale jest warunkiem tego, by zaistniały więzy społeczne i współpraca. Rozmowa z drugim człowiekiem często polega na wydobyciu z niego informacji, których komuś potrzeba, a to wiąże się z kłamstwem. Wystarczy tak pokierować konwersacją, posługując się różnymi technikami manipulacji i oszustw, by rozmówca powiedział dokładnie to, czego druga strona chce się dowiedzieć. A wszystko po to, by przekazać zdobyte plotki kolejnym osobom.

Oszustwo nie jest obce zwierzętom: potrafią na przykład udawać bycie martwymi, by uniknąć złapania przez drapieżnika. Jednak celowo oszukiwać potrafią jedynie małpy człekokształtne. I oczywiście Homo sapiens. Od zarania wieków ludzie okłamują siebie i innych, nakładając makijaż, używając drogich perfum, by zamaskować naturalny zapach ciała, czy też ukrywając łysinę poprzez zaczesanie włosów bądź założenie tupeciku. Kłamstwa z uprzejmości lub chęci manipulacji są czymś naturalnym i nie sposób wyobrazić sobie bez nich ludzkiego świata. Trzeba jednak wziąć pod uwagę fakt, że człowiek ma w zwyczaju celowo przyjmować kłamstwa; chce być wprowadzony w błąd, bo czasem trudniej jest zmierzyć się z prawdą. Stwarzanie pozorów w celu utrzymania swojej reputacji i umiejętne samooszukiwanie się są nieodłączną częścią człowieka, którą nie może się pochwalić żadne inne stworzenie, a przynajmniej nie na tak wysokim poziomie. I choć nikt nie lubi przyznawać się do kłamstwa, kłamie każdy, nawet jeśli robi to zupełnie nieświadomie.

4. Moralność ludzka

My, jako ludzie, wiemy, że kłamstwo jest złe. Ale skąd? Czy człowiek ma wbudowany kompas moralny, czy też nabywa zasady etyki wraz z wiekiem? Większość ludzkich decyzji moralnych determinowana jest przez intuicję i emocje, dopiero później pojawia się racjonalne uzasadnienie dokonanych sądów,generowane przez ludzki mózg. Na decyzje człowieka wpływa mnóstwo czynników: humor, wychowanie aktualna sytuacja życiowa czy też przekonania religijne mówiące o tym, jak żyć. W ocenach moralnych bardzoistotna jest różnica między scenariuszem bezosobowym a zawierającym konkretne osoby. Łatwiej jest skazać na śmierć jakiegoś mężczyznę, z którym nie ma się żadnego kontaktu fizycznego, niż Jana Kowalskiego, wdowca z trójką dzieci, który stoi przed nami i płacze.

Wielu badaczy uważa, że ludzki mózg zawiera moduły, które ukształtowały się ewolucyjnie, aby nasi przodkowie nauczyli się reagować w konkretny sposób na określone bodźce środowiskowe. Owe moduły wywoływały automatyczną, szybką reakcję związaną ze stanem emocjonalnym, który na odmianę wytwarzał motywującą do działania intuicję moralną. Wyróżniono 5 uniwersalnych modułów:

• moduł wzajemności – sprawia, że ludzie angażują się w wymianę opartą na wzajemności z osobami, którym ufają;
• moduł wrażliwości na cierpienie – uaktywnia nieprzyjemne uczucie doświadczane w reakcji na oznaki bólu oraz niechęć do tych, którzy go zadają;
• moduł hierarchii – pomaga poruszać się w świecie społecznym tam, gdzie liczy się status, czyli niemal wszędzie (w rodzinie, pracy, państwie);
• moduł podziału na grupy własne i obce – ważny w świecie naszych przodków, którzy przemieszczali się grupami, walcząc ze sobą nawzajem o władzę; dziś wszechobecny wśród ludzi, którzy tworzą niezliczone grupy związane z zainteresowaniami czy zawodami; powszechny nawet wśród szympansów i delfinów;
• moduł czystości – broni ludzi m.in. przed chorobami i wiąże się z emocją wstrętu, która narodziła się w czasie, gdy homonidy zaczęły spożywać mięso, a której doświadczają prawdopodobnie tylko ludzie.

5. Emocje u ludzi

Człowiek potrafi hamować swoje reakcje o podłożu emocjonalnym, pozwalając działać umysłowi, a tą umiejętnością nie może poszczycić się żadne zwierzę. Emocje, które mają tak duży wpływ na podejmowane przez ludzi decyzje, są w przeciwieństwie do intuicji nabyte, a nie wrodzone; to odpowiedzi na reakcje bazowe, które zachodzą na podstawie percepcji zmysłowych. Emocje można podzielić na następujące składowe: reakcje bazowe; afekt – zmiana pobudzenia nerwowego, czyli podłoże emocji; reakcje odtrzewne – doznania cielesne, np. skurcz żołądka; mimika twarzy; stan świadomości własnych odczuć; wola, by nimi kierować; pamięć – np. doświadczeń własnych lub cudzych, które utrwaliły się przez obserwację; wyobraźnia, która działa pod wpływem przeżywanych emocji lub która je wywołuje; werbalizacja własnych uczuć.

Choć wiele gatunków odczuwa emocje, tylko u ludzi obserwuje się tak dużą ich złożoność. Człowiek rodzi się z predyspozycją do wyrażania emocji, lecz ich składowe są kształtowane przez dane środowisko; różnią się od siebie dynamiką przez wzgląd na różnorodne doświadczenia. Można wymienić siedem podstawowych emocji: wstręt, złość, smutek, zaskoczenie/zaciekawienie, strach, szczęście/radość; są one odczuwane w momencie przełamania codziennej rutyny, nie zaś na co dzień.

Człowiek może manipulować emocjami, kryjąc je lub próbując nimi wpłynąć na innych. Przede wszystkim potrafi wszakże przyjmować cudzą perspektywę. Wiążąca się z tym empatia jest kluczowa w stosunkach międzyludzkich, zwłaszcza w hamowaniu agresji, zaś jej brak może powodować różne anomalia. Zwierzęta, a przede wszystkim naczelne, również posiadają zdolność do przyjmowania perspektywy drugiego osobnika, lecz tylko w określonych sytuacjach, często związanych z rywalizacją, oraz na niższym poziomie niż ludzie, trudniej im
bowiem zablokować własne odczucia.

6. Świadomość człowieka

Nauka wie niewiele na temat świadomości, a ukryte w umyśle „ja” jest przedmiotem licznych badań, które próbują wykazać, jak działa ów zbiór subiektywnych doświadczeń dziejących się w ludzkich głowach. Badacze dzielą świadomość na rdzenną, czyli gdy organizm jest świadomy „tu i teraz”, wyłączając przyszłość oraz przeszłość, a także rozszerzoną, składającą się z wielu poziomów, m.in. z tego, co nas otacza i jak elementy rzeczywistości mogą na nas wpłynąć. Tak jak emocje, świadomość również dzieli się na pomniejsze procesy, które w danym momencie ją tworzą, takie jak: uwaga, czyli skupienie na czymś konkretnym; pamięć krótkotrwała lub długotrwała pozwalająca na śledzenie rozważań oraz wspominanie; spostrzeżenia wzrokowe i umiejętności językowe; mowa wewnętrzna, czyli myśli, które wybrzmiewają w głowie; emocje i pragnienia. Kiedy wymienione mechanizmy działają, można mówić o myśleniu, czyli rozumowaniu.

Świadomość człowieka wynika z rozwiniętej znacznie bardziej niż u innych zwierząt tzw. kory nowej w mózgu, która u naczelnych rozrastała się w toku ewolucji nierównomiernie w stosunku do powiększania się mózgu, a obszary przetwarzające informacje zmysłowe rosły wolniej od innych elementów. Dziś wiadomo, że ludzie mają aż czterokrotnie więcej wolnej przestrzeni w płacie czołowym niż większe małpy, a to właśnie ten obszar odpowiada za wszystko, co związane jest ze świadomością. To budowa mózgu daje człowiekowi poznać samego siebie, podczas gdy większość innych gatunków jest w stanie jedynie żyć daną chwilą, skupiając się zwłaszcza na aspektach koniecznych do przetrwania.

7. Sztuka i pojęcie piękna

Na koniec warto wspomnieć o ogromnym znaczeniu sztuki (ogółu twórczości artystycznej), której większość form jest wyłącznie domeną człowieka i która występuje w każdej kulturze na ziemi. Stanowi źródło przyjemności, a człowiek odbiera ją za nagrodę, wprowadzając tym samym siebie w lepszy nastrój. Kreatywność okazała się istotnym krokiem w toku ewolucji; była wynikiem potrzeby „uszlachetniania”, czyli dążenia do odróżniania tego, co zwyczajne, od tego, co oddziałuje na emocje za pomocą barw czy rytmów. Sztuka ma wpływ na doznania estetyczne, czyli na poczucie piękna.

Choć piękno jest subiektywne, jego standardy ukształtowały się w ciągu wielu lat rozwoju percepcyjnego, sensorycznego i poznawczego hominidów. Ludzie upodobali sobie na przykład symetrię, która wiąże się z atrakcyjnością seksualną, a cieleśnie jest wyznacznikiem zdrowia fizycznego. Dużą wartość estetyczną mają też zaokrąglone kształty (w przeciwieństwie do kanciastych), kontrast obiektów oraz krajobrazy naturalne, zwłaszcza zawierające wodę lub drzewa o rozłożystych koronach. Wymienione elementy są tym, co wyewoluowało w mózgu, by umożliwić szybkie i płynne przetwarzanie informacji, którego następstwem jest pozytywna reakcja emocjonalna.

Nawet jeśli szympansy potrafią stworzyć malowidło, nie kontemplują nad nim po skończonej pracy i nie interesują się nim po czasie. Ludzie natomiast są w stanie zatracić się we własnej wyobraźni, która odrywa ich od codzienności. Upodobanie do fikcji jest o tyle interesujące, że choć powinno mieć złą reputację – w końcu by przetrwać, trzeba skupić całą uwagę na rzeczywistości – to jednak stanowi istotny element ludzkiego życia.

Co zatem czyni nas ludźmi i czym jest człowieczeństwo?

Co czyni człowieka człowiekiem? Język? Samoświadomość? Wielorakie emocje? Umysł? Ciało? A może wszystko po trochu? Czasem wystarczy nienaturalny wygląd, by uznać kogoś raczej za potwora niż przedstawiciela gatunku Homo sapiens. Inność ma wiele oblicz; czarny kolor skóry, życie wśród prymitywnych plemion, niepełnosprawność, bieda, wielosetletnie stereotypy – wszystko to może wpłynąć na chwiejny status człowieka. Lecz to tylko od nas zależy, komu odbierzemy człowieczeństwo, a komu nie. Jednym z najważniejszych czynników decydujących o granicy człowieczeństwa zdaje się nasza moralność i to, jak traktujemy innych. Oczywiście gdy widzimy małpę, wiemy, że nie jest człowiekiem. A jednak szybko uznamy, że jest bardziej ludzka niż brutalny, obojętny na cierpienie człowiek, który zabija i torturuje ludzi w sposób bezkarny. Podobnie byłoby w przypadku porównania takiego człowieka z kimś, komu wyrosły skrzydła, a mimo odmiennego wyglądu zachowuje moralność i kulturę.

Można wiele mówić o zezwierzęceniu, nadludziach czy wpływie technologii na człowieka – ale to już temat na kolejny artykuł. Polecam również artykuły:

Co to jest dehumanizacja?
Czym się różni zwierzę od człowieka?
Kto to jest nadczłowiek?

Źródła:
Dunbar R., Nowa historia ewolucji człowieka, Kraków 2014
Gazzaniga M.S., Istota człowieczeństwa, Sopot 2011
Harari Y.N., Homo deus, Kraków 2018
Harari Y.N., Od zwierząt do bogów, Warszawa 2014
Żyżniewski D.J., Emocje i nastrój. Jak je rozumieć i kształtować, Warszawa 2019